سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مژده‌ ده‌قیقی: وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی نابێ ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیاربێت

مژده‌ ده‌قیقی: وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی نابێ ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیاربێت

مژده‌ ده‌قیقی یه‌كێكه‌ له‌ وه‌رگێڕه‌ ژنه‌ به‌ تواناكانی ئێران، زیاتر بایه‌خ به‌ وه‌رگێڕانی ژنه‌ داهێنه‌ر و به‌ تواناكانی جیهان ده‌دات و له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ بۆ فارسی ته‌رجه‌مه‌ ده‌كات، خۆی به‌ وه‌رگێڕێكی ئه‌ده‌بی ده‌زانێ و زۆربه‌ی تواناكانی بۆ وه‌رگێڕانی چیرۆك و رۆمان ته‌رخانكردووه‌. بیست ساڵ زیاتره‌ سه‌رقاڵی وه‌رگێڕانه‌ و به‌رهه‌مه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كانی له‌ بیست كتێب تێپه‌ڕیون، له‌م دیداره‌دا باسی وه‌رگێڕان ده‌كات و به‌تایبه‌تیش باسی وه‌رگێڕی ئه‌ده‌بی و خاسیه‌ته‌كانی ده‌كات.

2-2

لە فارسییەوە: محەمەد کەریم

*خانمی ده‌قیقی، پێناسه‌ی تۆ بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی چییه‌؟ تۆ له‌ پێناسه‌ی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیدا، (زیاتر مه‌به‌ستم رۆمانه‌) جه‌خت له‌ زاراوه‌ی (وه‌رگێڕان) ده‌كه‌یته‌وه‌ یان له‌ زاراوه‌ی (ئه‌ده‌بی) یان هه‌ردووكیان؟ مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌یلت به‌لای كام له‌م سێ ده‌ربڕینه‌دا هه‌یه‌: مه‌ناعه‌ت نییه‌ كه‌ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیار بێت. وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی به‌ ناچاری ده‌بێ ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیار بێت. وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی نابێ ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیار بێت. له‌ حاڵه‌تی سێیه‌مدا، وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی وه‌كو ده‌قێكی سه‌ربه‌خۆ و به‌ ره‌گه‌زه‌كانی زمانی فارسی ده‌نووسرێته‌وه‌ و كۆپی له‌ ده‌قی ئه‌سڵییه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئاستێكدا ده‌گاته‌ كه‌مترین راده‌.

– به‌لای منه‌وه‌ وه‌رگێڕانی رۆمان و چیرۆك مه‌یدانی داهێنانه‌ له‌ زماندا، له‌ كاتێكدا له‌ وه‌رگێڕانه‌كانی دیكه‌دا به‌ڕای خۆم تا راده‌یه‌ك زۆر له‌ كارێكی میكانیكی نزیك ده‌بمه‌وه‌. له‌ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیدا هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌رگێڕانه‌كه‌م زیاتر له‌ حاڵه‌تی یه‌كه‌م دوور بكه‌وێته‌وه‌ و كه‌متر ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیار بێت. نازانم تا چ راده‌یه‌ك له‌م بواره‌دا سه‌ركه‌وتووم. ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌ كه‌ به‌ درێژایی ساڵانی كاركردنم هه‌وڵم داوه‌ زیاتر لێی نزیك بكه‌ومه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بمه‌وێ واقیع له‌به‌رچاو بگرم، ده‌بێ بڵێم پێموایه‌ حاڵی حازر له‌ نێوانی حاڵه‌تی یه‌كه‌م و دووه‌مدام. به‌ دووری ده‌زانم هێشتا توانیبێتم به‌ ته‌واوی خۆم له‌ ده‌قی ئه‌سڵی داببڕم و له‌ وه‌رگێڕاندا هێشتا نه‌گه‌یشتوومه‌ته‌ ئه‌و پێرفێكتییه‌.

*به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ ئه‌و پرسیاره‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌كه‌م. رێگایه‌ك بۆ وه‌رگێڕانی ده‌قی ئه‌ده‌بی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قاڵبی رسته‌ی نووسه‌ر وه‌كو بژارده‌ی یه‌كه‌م بپارێزین و له‌گه‌ڵ پاراستنی قاڵبی رسته‌كه‌دا، ته‌رجه‌مه‌ی بكه‌ین بۆ فارسی و ته‌نیا له‌و حاڵه‌تانه‌دا كه‌ وه‌ك ده‌ڵێن قاڵبه‌كه‌ ده‌ستنادات قاڵبێكی دیكه‌ بۆ رسته‌كه‌ دابڕێژین. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین بگه‌ینه‌ ئه‌و رستانه‌ی كه‌ له‌ فارسیدا قابیلی قبوڵن به‌ڵام ئه‌م رستانه‌ نه‌ بژارده‌ی وه‌رگێڕن و نه‌ بژارده‌ی باڵاتری ئه‌و. رێگایه‌كی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ مانای هه‌ر رسته‌یه‌ك له‌ قاڵبێكی فارسیدا دابڕێژین. ئه‌م قاڵبه‌ بژارده‌ی وه‌رگێڕ و باڵاتری ئه‌وه‌. شێوازی یه‌كه‌م ئاسانتره‌ چونكه‌ پێویستی به‌ بژارده‌ نییه‌. ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ وه‌رگێڕ له‌گه‌ڵ پاراستنی فاكته‌ره‌كانی گونجاوی ده‌قی ئه‌سڵیدا، رسته‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك ته‌رجه‌مه‌ بكات بۆ فارسی كه‌ له‌ رووی رێزمانییه‌وه‌ هه‌ڵه‌ نه‌بێت. شێوازی دووه‌م قورستره‌ چونكه‌ پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌رگێڕ نووسه‌ر بێت و بتوانێت قاڵبی رسته‌ و ده‌ربڕینه‌كانی خۆی له‌ناو زه‌خیره‌ی زمانی فارسیدا هه‌ڵبژێرێ و گونجاوییه‌كی نوێ (cohesion and coherence) به‌ ده‌قه‌كه‌ ببه‌خشێت. تۆ زیاتر حه‌ز به‌ كام شێوازه‌یان ده‌كه‌ی؟

-بڕوانه‌، بێگومان له‌ بواری تیۆریدا هه‌ر وه‌رگێڕێك شێوازی دووه‌م هه‌ڵده‌بژێرێت، چونكه‌ شێوازی یه‌كه‌م له‌ پرسیاره‌كه‌ی تۆدا وه‌رگێڕانێكی حه‌رفی ده‌هێنێته‌ خه‌یاڵه‌وه‌. به‌ڵام بوار بده‌ له‌ بواری كرداریدا ئه‌م تیۆره‌ هه‌ڵسه‌نگێنین. كێشه‌ی زۆربه‌ی وه‌رگێڕانه‌كانی ئێمه‌ تێنه‌گیشتنه‌ له‌ ده‌قی ئه‌سڵی. ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ یه‌خه‌ی وه‌رگێڕانی گرتووه‌ له‌ ئێراندا و به‌بێ ئه‌وه‌ی شه‌رم بكه‌ین ده‌توانین بڵێین هێشتا ئه‌و كێشه‌یه‌مان هه‌یه‌. پێم وانییه‌ ئه‌و خشته‌ی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ خواری لە بیناکەدا دانراوه‌ ئێستا راست بكرێته‌وه‌. ئێستا ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بێین به‌ بیانوویه‌كی ئاوا رێگا به‌ وه‌رگێڕ بده‌ین ده‌سكاری ده‌ق بكات، پێت وایه‌ چی ده‌قه‌ومێ؟
من وه‌كو خۆم ئه‌وه‌م پێباشه‌ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا كه‌ ده‌ست به‌ وه‌رگێڕان ده‌كه‌م هه‌وڵی خۆم بۆ وه‌رگێڕانی رسته‌ی نووسه‌ر بخه‌مه‌گه‌ڕ و به‌ ئاسانی ته‌سلیم نه‌بم. له‌ قۆناغی دواییدا كه‌ به‌گشتی وه‌كو یه‌كه‌یه‌ك، به‌ دوور له‌ ده‌قی ئه‌سڵی ده‌قه‌كه‌ پاكنووس ده‌كه‌م، هه‌وڵ ده‌ده‌م داوه‌رێكی سه‌ختگیر بم بۆ كاره‌كه‌ی خۆم و وه‌رگێڕانه‌كه‌ وه‌كو ده‌قێكی فارسی هه‌ڵسه‌نگێنم و ده‌سكاری بكه‌م. ئاسایی چه‌ند جارێك به‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی خۆمدا ده‌چمه‌وه‌ و له‌ هه‌ر پیاچوونه‌وه‌یه‌كدا له‌ زمانی ده‌قی ئه‌سڵی دوورتر ده‌كه‌ومه‌وه‌ و له‌ زمانی فارسی نزیكتر ده‌كه‌ومه‌وه‌. ئه‌مه‌ شێوازێكه‌ كه‌ به‌ درێژایی كاركردنم پێی گه‌یشتووم و پێم وایه‌ به‌م پێیه‌، به‌لای كه‌مه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ من، ئه‌گه‌ری له‌ ده‌ستدانی مانای ده‌قی ئه‌سڵی كه‌متر ده‌بێته‌وه‌. بێگومان به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ بواری پێداچوونه‌وه‌ و ئه‌دیتۆریدا پێشینه‌یه‌كم هه‌یه‌ شێوازێكی ئاوام بۆ خۆم دۆزیوه‌ته‌وه‌.

*ده‌ڵێیت كێشه‌ی زۆربه‌ی وه‌رگێڕانه‌كانی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌رگێڕ له‌ ده‌قی ئه‌سڵی تێناگات. پاشان ده‌ڵێیت نابێت بیه‌ڵین وه‌رگێڕ له‌ ده‌ربڕینی مانادا ده‌ستكراوه‌ بێت (هه‌ڵبه‌ته‌ مه‌به‌ست ده‌سكاریكردنی مانا نییه‌.) ئایا ئه‌نجامه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نابێت كه‌ وه‌رگێڕ ئه‌و ده‌قه‌ی كه‌ لێی تێنه‌گه‌یشتووه‌ به‌ ته‌رجه‌مه‌ی حه‌رفی ته‌رجه‌مه‌ بكات؟ واته‌ دوو كێشه‌ دێته‌ ئاراوه‌. ئه‌و مانایه‌ی كه‌ روون نییه‌ ده‌خه‌ینه‌ ناو قاڵبێكه‌وه‌ كه‌ ناڕوونیی و ته‌مومژاویبوونی مانا زیاد ده‌كات. هه‌ڵبه‌ته‌ من لێره‌دا باسی وه‌رگێڕێك ناكه‌م كه‌ له‌ مانای ده‌قه‌كه‌ تێناگات. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌و باوه‌ڕه‌دام ئێمه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی مێژوویی له‌ وه‌رگێڕه‌كانمانه‌وه‌ جورئه‌تی شیكردنه‌وه‌ی ده‌ق و وه‌رگێڕانی ده‌ق به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ فێربووین. ئێمه‌ وه‌رگێڕ به‌ پردی په‌یوه‌ندی زمان ده‌زانین نه‌ك پردی په‌یوه‌ندی كه‌لتووری. ئێمه‌ متمانه‌ به‌ وه‌رگێڕ ناكه‌ین و ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوه‌تی ناده‌ینێ. كه‌متر وه‌رگێڕێك ده‌بینین كه‌ به‌ مانای راسته‌قینه‌ی وشه‌كه‌ داهێنه‌رانه‌ ته‌رجه‌مه‌ بكات، یه‌عنی ده‌قێكمان پێشكه‌ش بكات كه‌ ئه‌گه‌رچی مانای ده‌قی ئه‌سڵی له‌ خۆی ده‌گرێ به‌ڵام له‌ رووی زمانه‌وه‌ ده‌قێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و له‌ روانگه‌یه‌كی فارسییه‌وه‌ نووسراوه‌. له‌وانه‌یه‌ رۆمانی (پاشماوه‌ی رۆژ) ی كازۆ ئیشیگورۆ كه‌ نه‌جه‌فی ده‌ریابه‌نده‌ری كردوێتی به‌ فارسی تا راده‌یه‌كی زۆر به‌ نزیك له‌م بۆچوونه‌وه‌ له‌ قه‌ڵه‌م بدرێ؟ به‌ پێی ئه‌م بۆچوونه‌ پێگه‌ی وه‌رگێڕی ئه‌ده‌بی په‌سه‌ند ده‌كه‌یت؟

-بێگومان مه‌به‌ستی من به‌ شێوه‌یه‌كی دیاریكراو ده‌سكاریكردنی مانا نییه‌. پرسیاری من ئه‌وه‌یه‌ له‌باره‌ی وه‌رگێڕانێكی جوان و ره‌وانه‌وه‌ كه‌ مانای ده‌قی ئه‌سڵی تیایدا زیانی پێگه‌یشتووه‌ و جاری وایه‌ ونیش بووه‌ ده‌بێ چۆن بڕیار بدرێت؟ پێم وایه‌ جیاوازیی بیر و بۆچوونی ئێمه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ كه‌ من له‌ روانگه‌ی ئه‌دیتۆرێكه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌م كه‌ ساڵه‌ها ده‌قی ته‌رجه‌مه‌كراوی پاكنووس كردووه‌ و رێكیخستۆته‌وه‌ و تۆش له‌ روانگه‌ی تیۆرسینێكه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ی. تۆ پێتوایه‌ ئه‌وه‌ راستییه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ وه‌رگێڕ له‌ ده‌قی ئه‌سڵی تێگه‌یشتووه‌ و من له‌و باوه‌ڕه‌دام، به‌ حسابكردن بۆ ئه‌و ته‌رجه‌مانه‌ی له‌به‌ر ده‌ستماندایه‌، هێشتا نه‌گه‌یشتووینه‌ته‌ ئه‌و ئاست و كوالێتییه‌. به‌ڵام ناتوانین هیچ كام له‌م دوو بۆچوونه‌ به‌سه‌ر هه‌موو وه‌رگێڕه‌كاندا ته‌عمیم بكه‌ین. ئه‌و ده‌سه‌ڵات و توانایه‌ی كه‌ تۆ قسه‌ی له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ی، وه‌رگێڕ ده‌بێت به‌كرده‌وه‌ له‌ كاره‌كه‌یدا به‌ده‌ستی بهێنێت و ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌ ئه‌زموون و هه‌نگاونان به‌ رێی راست و دروستدا به‌ده‌ست دێت. له‌وانه‌یه‌ بڵێی ئه‌و شێوازه‌ی كه‌ من باسی ده‌كه‌م له‌ بێخه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ و له‌ رێی ورده‌كاریی و هه‌وڵدانه‌وه‌ بۆ دروستكردنی ده‌قی ئه‌سڵی ناتوانین ده‌قێكی وه‌رگێڕدراوی پێویست و داهێنه‌رانه‌ به‌ده‌ست بێنین. سه‌ره‌تا ده‌بێت په‌تی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ده‌قی ئه‌سڵیدا ببڕین و خۆمان له‌ شوێنی نووسه‌ر دابنێین و داهێنه‌رانه‌ بنووسین. به‌ڕای من، بڕێك له‌ پابه‌ندی به‌ ده‌قی ئه‌سڵییه‌وه‌ پێویسته‌. پێم وایه‌ ده‌توانین ئه‌م داهێنانه‌ له‌ دروستكردنی شێواز و ریتمی نووسه‌ردا سه‌رف بكه‌ین. منیش سه‌باره‌ت به‌ وه‌رگێڕانی رۆمانی (پاشماوه‌ی رۆژ) له‌لایه‌ن جه‌نابی نه‌جه‌فی ده‌ریابه‌نده‌رییه‌وه‌ هاوڕاتم، پێم وایه‌ له‌م كتێبه‌دا ژیرانه‌ زمان و ریتمێكی گونجاوی به‌ تایبه‌تی بۆ كاره‌كته‌ری سه‌رخزمه‌تكار دۆزیوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام بیرت نه‌چێت كه‌ جه‌نابی ده‌ریابه‌نده‌ری ئه‌م كتێبه‌ی به‌ پشتیوانیی ته‌مه‌نێك ئه‌زموونی وه‌رگێڕان ته‌رجه‌مه‌ كردووه‌، پێم وایه‌ جه‌نابی ده‌ریابه‌نده‌ری ئه‌و ده‌سه‌ڵات و توانایه‌ی تۆ جه‌ختی لێده‌كه‌یته‌وه‌ به‌درێژایی ساڵانی كاركردنی به‌ ده‌ستهێناوه‌.

*بێگومان راسته‌. جه‌نابی ده‌ریابه‌نده‌ری ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ زمانزان نه‌بووایه‌ نه‌یده‌توانی ته‌رجه‌مه‌یه‌كی ئاوا داهێنه‌رانه‌ بكات. به‌ڵام قسه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زمانزانین به‌س نییه‌. له‌ زۆر حاڵه‌تدا ئه‌وه‌ ترادسیۆنی وه‌رگێڕان و نموونه‌كانی پێشووه‌ كه‌ وه‌رگێڕ فێری شێوازی وه‌رگێڕان ده‌كات. ئه‌وه‌ی كه‌ من وتم ئێمه‌ متمانه‌مان به‌ وه‌رگێڕه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانمان نییه‌ و ته‌نیا وه‌كو پردی په‌یوه‌ندی زمان سه‌یریان ده‌كه‌ین، مه‌به‌ستم ئاماژه‌دان بوو به‌ هه‌مان ترادسیۆنی وه‌رگێڕان له‌ ئێراندا. كاره‌كه‌ی جه‌نابی ده‌ریابه‌نده‌ری له‌ وه‌رگێڕانی (پاشماوه‌ی رۆژ)دا كارێكی داهێنه‌رانه‌ی نائاسایی و مەزن بوو. وه‌رگێڕ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا ده‌بێت بیه‌وێ ئاوا ته‌رجه‌مه‌ بكات و بۆ ئه‌وه‌ی بیه‌وێ ئاوا ته‌رجه‌مه‌ بكات ده‌بێت هۆكاری خۆی هه‌بێت، ده‌نا بێگومان په‌یڕه‌وی ترادسیۆنی وه‌رگێڕان ده‌كات. پاش ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕ قه‌ناعه‌تی به‌وه‌ كرد كه‌ وه‌رگێڕان له‌ بێخه‌وه‌ یه‌عنی نووسین، ئه‌وسا مه‌سه‌له‌ی زمانزانین دێته‌ ئاراوه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌ك له‌ وه‌رگێڕه‌كانی ئێمه‌ له‌ تێگه‌یشتنی ده‌قدا كێشه‌یان هه‌یه‌ یان وه‌كو پێویست زمانزان نین ناتوانین به‌ ره‌حمكردن به‌ توانا و كه‌موكورتی ئه‌وان وه‌رگێڕان پێناسه‌ بكه‌ین. به‌ رای به‌نده‌ شێوازی وه‌رگێڕان ده‌بێت به‌ حسابكردن بۆ هه‌لومه‌رجی گۆڕانی كه‌لتووریی پێناسه‌ بكرێت نه‌ك به‌ حسابكردن بۆ شێوازی پێشینان. له‌ هه‌لومه‌رجی كه‌لتووریی ئێستادا چ هۆكارێكی كه‌لتووریی و زمانه‌وانیمان هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت وه‌رگێڕان ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕان یان ره‌نگ و بۆی نووسینی پێوه‌ دیار بێت؟ من وه‌كو خۆم به‌پێی كۆمه‌ڵێ هۆكار كه‌ له‌ شوێنانی دیكه‌ش وتومه‌ له‌ وه‌رگێڕانی رۆماندا هیچ هۆكارێك نابینم كه‌ وه‌رگێڕان ره‌نگ و بۆی وه‌رگێرانی لێوه‌ بێت. ئایا پێت وانییه‌ وه‌رگێڕه‌كانی ئێمه‌ تا راده‌یه‌ك دیلی ترادسیۆنی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بین و وه‌ها ته‌رجه‌مه‌ ده‌كه‌ن كه‌ زیاد له‌ پێویست وابه‌سته‌یه‌ به‌ ده‌قی ئه‌سڵییه‌وه‌؟

-منیش پێم وانییه‌ هیچ وه‌رگێڕانێك، به‌ تایبه‌تی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی، ده‌بێ ره‌نگ و بۆی وه‌رگێڕانی پێوه‌ دیار بێت. وه‌رگێڕان هه‌رچه‌نده‌ له‌ نووسین نزیكتر بێت، زیاتر له‌به‌رهه‌مێكی هونه‌ری نزیك ده‌بێته‌وه‌ و بێگومان ره‌وانتر و جوانتریش ده‌بێت. دیاره‌ تۆ له‌وباوه‌ڕه‌دای به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌ پابه‌ندیی به‌ ده‌قی ئه‌سڵییه‌وه‌ ناتوانرێ ته‌رجه‌مه‌یه‌كی باش بكرێت و ئه‌م رێگایه‌ بۆ وه‌رگێڕ له‌ بێخه‌وه‌ رێگایه‌كی هه‌ڵه‌یه‌ و توانای داهێنانی لێ زه‌وت ده‌كات. هاوڕاتم كه‌ كه‌ زۆر له‌ وه‌رگێڕه‌كان له‌ راده‌به‌ده‌ر پابه‌ندن به‌ ده‌قی ئه‌سڵییه‌وه‌. تۆ ئه‌و پابه‌ندییه‌ وا ده‌بینی كه‌ له‌ ترادسیۆنی وه‌رگێڕانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. له‌وێوه‌ كه‌ له‌م بواره‌دا لێكۆڵینه‌وه‌ی وردم نه‌كردووه‌، ناتوانم سه‌باره‌ت به‌ چه‌ند و چۆنی ئه‌و بابه‌ته‌ رای خۆم بڵێم. له‌وانه‌یه‌ ئه‌و ترادسیۆنه‌ی كه‌ باسی ده‌كه‌ی له‌ كاردانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وه‌رگێڕانی هه‌ڵه‌وه‌ فۆرمه‌ڵه‌ بووبێ. به‌هه‌رحاڵ، وه‌رگێڕه‌كانی ئێمه‌ كه‌متر ئاشنای مه‌سه‌له‌ تیۆرییه‌كانن. له‌ هه‌مانكاتدا كه‌ تاڕاده‌یه‌ك پێشینانی خۆیان ده‌كه‌ن به‌ نموونه‌، مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌م كاره‌دا زیاتر ئه‌زموونگه‌ری و تاكه‌كه‌سییه‌. رۆڵی ناوه‌ندی زانكۆی ئێمه‌ له‌ فێركردنی وه‌رگێڕدا شایانی باس نییه‌ و له‌ بواری وه‌رگێڕاندا په‌یوه‌ندی پێویست له‌ نێوان بواری كاركردن و بواری تیۆریدا له‌به‌ر گه‌لێ هۆكاری جیاجیا دروست نه‌بووه‌.

*ده‌زانیت له‌ ئێراندا شتێكمان نییه‌ به‌ ناوی رەخنە لە وه‌رگێڕان. راده‌ربڕینی دۆستانیش ئاسایی له‌ زمانلووسی خاڵی نییه‌. نه‌یارانیش به‌ كه‌یفی خۆیان قسه‌ ده‌كه‌ن. ئایا له‌م بۆچوونه‌دا سه‌باره‌ت به‌ رەخنە لە وه‌رگێڕان هاوڕای له‌گه‌ڵم؟ خۆت چۆن ده‌رك به‌وه‌ ده‌كه‌ی وه‌رگێڕانه‌كه‌ت چۆن بووه‌ و ئایا له‌ كاره‌كه‌تدا به‌ره‌و پێش چووی یان نا؟ رەخنە لە وه‌رگێڕان ده‌بێت چۆن بێت؟

-به‌ رێكه‌وت، له‌م رۆژانه‌دا یه‌كێك له‌ رەخنەکان لە وه‌رگێڕان كه‌ دۆستانه‌ نییه‌ له‌ ناوه‌ندی ئه‌ده‌بیدا ده‌ستاو ده‌ستی پێده‌كرێت. ئه‌گه‌رچی ئه‌و رەخنەیە‌ و وه‌ڵامدانه‌وه‌كانی كه‌ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ هه‌ندێ راستییان تێدایه‌، به‌ڵام هیچیان راستیی ته‌واوه‌تییان له‌خۆ نه‌گرتووه‌ و په‌راوێزه‌كانیان هه‌ندێ جار له‌ ده‌قه‌كه‌ تۆختره‌. ئایا رەخنەیەكی ئاوا ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕ و ناشری ئیهمال حسابی كاره‌كه‌یان له‌ ده‌ست ده‌رنه‌چێت و زیاتر وردبن؟ به‌ دووری ده‌زانم، چونكه‌ هه‌تا ئێستا شتی وا رووی نه‌داوه‌. ئایا ئه‌و وه‌رگێڕه‌ی كه‌ كاره‌كه‌ی هه‌ڵسه‌نگێنراوه‌ و ره‌خنه‌ی لێگیراوه‌ جگه‌له‌ ئازار چه‌شتن له‌و باسه‌ هیچی ده‌ستده‌كه‌وێت؟ به‌ڕای من زۆر سنگفراوانی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و قۆناغی ئازاردانه‌ تێپه‌ڕێنێ و محه‌مه‌دی قازی ئاسا هه‌ندێ ره‌خنه‌ی ئه‌و نه‌یارانه‌ قبوڵ بكات. به‌ڕێكه‌وت ئه‌و وه‌رگێڕه‌ی باسی ده‌كه‌ین به‌هیچ جۆرێ به‌ وه‌رگێڕێكی ئیهمال له‌ قه‌ڵه‌م نادرێ، له‌وانه‌یه‌ به‌هۆی په‌له‌ په‌ل و ئه‌و پێشبڕكێیه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ بواری وه‌رگێڕاندا هه‌یه‌، ورده‌كاریی كه‌م بووبێته‌وه‌. ئه‌وه‌شمان بیرنه‌چێت كه‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌كانی ئێمه‌ له‌م رۆژگاره‌دا به‌ده‌گمه‌ن پشت به‌ یارمه‌تی كه‌سانی پسپۆڕ ده‌به‌ستن بۆ دۆزینه‌وه‌ی هه‌ڵه‌كانیان و چاكردنی. ئێمه‌ له‌ قۆناغه‌ جیاوازه‌كاندا له‌ بڵاوكراوه‌كاندا رەخنەی له‌م شێوه‌یه‌مان كه‌م نه‌بووه‌، به‌ڵام ئایا جگه‌له‌وه‌ی بوونه‌ته‌ هۆكاری پێكه‌نین و گاڵته‌پێكردن، كاریگه‌رییان هه‌بووه‌؟ له‌م باره‌یه‌وه‌ وه‌كو باقی حاڵه‌ته‌كانی دیكه‌ نابێ زمانلووسی ستایشئامێزی دۆستان به‌ جدی بگرین، ده‌قی وه‌رگێڕدراو ده‌بێت به‌گشتی وه‌كو یه‌كه‌یه‌ك هه‌ڵبسه‌نگێنرێت نه‌ك ئه‌وه‌ی زه‌ڕه‌بین بگریت به‌ده‌سته‌وه‌ و به‌ دوای ئه‌و هه‌ڵه‌ و غه‌فڵه‌تانه‌ بگه‌ڕێی كه‌ ره‌نگه‌ وه‌رگێڕ كردبێتی یان تێی كه‌وتبێ. به‌ دووری ده‌زانم هیچ وه‌رگێڕێك به‌ سه‌لامه‌تی له‌و زه‌ڕه‌بینه‌ ده‌ربازبێت. هه‌ڵبه‌ته‌ به‌هیچ جۆرێك مه‌به‌ستم له‌و ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوانه‌ نییه‌ كه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی به‌ ده‌گمه‌ن هه‌ڵه‌یان تێدابێت پڕن له‌ هه‌ڵه‌. نازانم رەخنە لە وه‌رگێڕان ده‌بێت چۆن بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م به‌كه‌ڵكی وه‌رگێڕ بێت و هه‌م گۆڕانكارییه‌ك له‌ فه‌زای پاشاگه‌ردانی وه‌رگێڕاندا بهێنێته‌ ئاراوه‌، چونكه‌ له‌م بواره‌دا ئه‌زموونێكی وام نییه‌. پێم وایه‌ ئه‌و رەخنانه‌ی ره‌حمه‌تی كه‌ریم ئیمامی لێره‌ له‌ (فلصنامه‌ مترجم) دا بڵاوی ده‌كردنه‌وه‌ نموونه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌ ویژدانانه‌ بوون و له‌ بواری وه‌رگێڕاندا رێنیشانده‌ر بوون. له‌وانه‌یه‌ سه‌ره‌تا وا پێویست بێت كه‌ چۆنێتی ره‌خنه‌گرتن له‌ وه‌رگێڕان و ره‌خنه‌ قبوڵكردن بێته‌ ئاراوه‌. وه‌كو خۆم، دوای ساڵانێكی زۆر له‌ وه‌رگێڕان و ئه‌دیتۆری، ده‌سه‌ڵات و توانای وه‌رگێڕ به‌لامه‌وه‌ زۆر گرنگه‌. ئه‌گه‌ر له‌لایه‌ن مامۆستایه‌ك یان هاوڕێیه‌كه‌وه‌ ره‌خنه‌م لێ بگیرێت كه‌ بیروڕاكه‌یم قبوڵه‌، ناچارم ده‌كات بیری لێبكه‌مه‌وه‌ و له‌سه‌ری بوه‌ستم، ئه‌وسا سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌كه‌ی بیرده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌مه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی هه‌ڵه‌م كردووه‌، له‌ مێشكمدا ده‌چه‌سپێ و ئیتر هه‌ڵه‌ی وا دووباره‌ ناكه‌مه‌وه‌.

*به‌ڕای تۆ ناشره‌كان چۆن ده‌توانن له‌ باشكردنی كوالێتی وه‌رگێڕاندا رۆڵی باش بگێڕن؟

-له‌ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئێمه‌دا ئه‌ڵقه‌یه‌كی ونبووی زۆر گرنگ هه‌یه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی راست و دروست بدرێته‌ ده‌ست كه‌سانی شاره‌زا و پسپۆڕ. قۆناغێك له‌ كاری بڵاوكردنه‌وه‌ كه‌ ده‌توانێت به‌ر به‌ زۆر له‌ له‌هه‌ڵه‌ و په‌ڵه‌كان بگرێت. به‌داخه‌وه‌ هێشتا له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئێمه‌دا به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ پێویسته‌ هه‌بێت له‌وانه‌یه‌ هێشتا پێناسه‌ نه‌كرابێ و جێگای خۆی نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌. هه‌ڵسه‌نگاندنی به‌رهه‌م بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌بێت ببێت به‌ قۆناغێكی بڵاوكردنه‌وه‌ و مافی شایسته‌ی خۆی بدرێتێ بۆ ئه‌وه‌ی ناشر بتوانێت له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ حسابی خۆی بكات و له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ بڕیار له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێب بدات. به‌ڕای من، هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌و به‌رهه‌مه‌ وه‌رگێڕدراوه‌ی ده‌خرێته‌ به‌رده‌ستی ناشر، یه‌كه‌م كاره‌ كه‌ ده‌بێت له‌ ره‌وتی به‌رهه‌می ته‌رجه‌مه‌كراودا بیكات. ئه‌م كاره‌ به‌رپرسیارێتی ناشریشه‌. ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌، وه‌كو هه‌ر كۆمپانیایه‌كی ئابووری دیكه‌، سه‌ره‌ڕای قازانجی ئابووری خۆی ده‌بێت حساب بۆ كوالێتی كاڵاكه‌شی بكات. بڵاوكردنه‌وه‌ی وه‌رگێڕانی سه‌قه‌ت و پڕ هه‌ڵه‌و په‌ڵه‌ وه‌كو كه‌مفرۆشی وایه‌ له‌ كار و كاسپی كه‌سانی دیكه‌دا. وێڕای ئه‌وه‌ش، ناشره‌كان په‌یامێكی كه‌لتوورییان هه‌یه‌ و به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێبی باش متمانه‌ به‌ده‌ست دێنن.
رۆڵێكی دیكه‌ی ناشره‌كان سه‌باره‌ت به‌ كتێبی ته‌رجه‌مه‌كراو، له‌ بواری ئه‌دیتۆریدایه‌، ئه‌دیتۆری باش و شاره‌زا ده‌توانێت یارمه‌تی وه‌رگێڕ بدات و تاڕاده‌یه‌ك كوالێتی كتێبه‌كه‌ به‌رز بكاته‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ وه‌ستانی پیشه‌سازی بڵاوكردنه‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا رۆڵی ئه‌دیتۆری له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئێمه‌دا كاڵ كردۆته‌وه‌. له‌ زۆر حاڵه‌تدا ناشره‌كان له‌ بێخه‌وه‌ له‌ بازنه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌دا رۆڵی ئه‌دیتۆر چز ده‌كه‌ن یان ئه‌دیتۆی نه‌شاره‌زا و تازه‌كار به‌ پاره‌یه‌كی كه‌م ده‌گرن كه‌ ناتوانێ رۆڵێكی ئه‌وتۆ له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی كوالێتی كتێبه‌دا
بگێڕێت.

*زۆر له‌ گه‌نجه‌كان به‌تایبه‌تی ژنان و زۆر له‌و خوێندكارانه‌ی له‌ كۆلیجه‌كان ده‌رسی وه‌رگێڕان ده‌خوێنن ئومێده‌وارن رۆژێك وه‌كو تۆ ببنه‌ وه‌رگێڕێكی به‌ناوبانگ. تۆ چ قسه‌یه‌كت هه‌یه‌ بۆ ئه‌و گه‌نجانه‌؟
– به‌ناوبانگ؟ بڵێم چی. پێم وانییه‌ به‌ناوبانگ له‌م بواره‌دا مانایه‌كی ئه‌وتۆی هه‌بێت، یان به‌لای كه‌مه‌وه‌ من خۆم به‌ شایانی سیفه‌تێكی وا نازانم. ئه‌و هاوڕێیانه‌ی ده‌یانه‌وێ بێنه‌ مه‌یدانی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، پێیان ده‌ڵێم ته‌نیا له‌ حاڵه‌تێكدا پێ بخه‌نه‌ ئه‌م مه‌یدانه‌وه‌ كه‌ عاشقی ئه‌م كاره‌ بن. به‌ هیچ پاڵنه‌رێكی دیكه‌ نه‌یه‌نه‌ ئه‌م بواره‌وه‌. ته‌نیا ره‌زامه‌ندیی له‌م كاره‌دا له‌ عه‌شقی وه‌رگێڕه‌وه‌ بۆ كاره‌كه‌ی و بۆ ئه‌ده‌ب سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. ده‌نا كارێكی قورس و بێپاداشت و بێده‌رامه‌ته‌ كه‌ پێویستی به‌ چاوپۆشییه‌ له‌ زۆر له‌و لایه‌نانه‌ی له‌ ژیانی ئاسایی زۆربه‌ی خه‌ڵكدا هه‌یه‌. مه‌سه‌له‌یه‌كی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وه‌رگێڕان به‌ كارێكی ئاسان وه‌رمه‌گرن، چونكه‌ به‌ هیچ جۆرێك ئاسان نییه‌ و هه‌رگیز خافڵ نه‌بن له‌ فێربوون و پێیان وانه‌بێت له‌ دوای قۆناغی زانكۆ بوون به‌ وه‌رگێڕ. وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی سه‌ره‌ڕای زمانزانین پێویستی به‌ زانیاری فراوان هه‌یه‌ له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا و پێویستی به‌ شاره‌زاییه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا به‌ ئه‌زموونكردن به‌ ده‌ست دێت.

*به‌ حسابكردن بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر، ناشر، وه‌رگێڕ، بازاڕ، حكومه‌ت، پێنج بنه‌مای سه‌ره‌كی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بین، له‌ ئێستادا باری وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی چۆن ده‌بینی؟ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر یه‌كێ له‌م پێنج بنه‌مایه‌ رات چییه‌؟ ئێستا كام له‌م پێنج بنه‌مایه‌ له‌ دابه‌زین یان هه‌ڵكشانی پێگه‌ و كوالێتی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیدا به‌ كاریگه‌ر ده‌زانی؟ بۆ نموونه‌ سه‌باره‌ت به‌خوێنه‌ر ئایا خوێنه‌ر زۆر بووه‌ یان كه‌م؟ ئایا به‌ قورسی شت قبوڵ ده‌كات یان به‌ئاسانی؟ یان سه‌باره‌ت به‌ حكومه‌ت، وه‌زعی قبوڵكردنی كتێب بۆ وه‌رگێڕان و وه‌زعی سانسۆر چۆنه‌؟ سانسۆری خۆیی یان خود سانسۆری چۆن كاری له‌ ئیشه‌كه‌ت كردووه‌؟

-ئابووری بڵاوكردنه‌وه‌ له‌ جاران زیاتر زیانی به‌ركه‌وتووه‌، به‌شێكی به‌هۆی باری ئابووری خه‌ڵكه‌وه‌ به‌شێكیشی به‌هۆی وه‌ستانی بازاڕی كتێبه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی. ئه‌م ئابوورییه‌ لاوازه‌ كاری له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ كردووه‌ كه‌ له‌م بواره‌دا كارده‌كه‌ن. ناشر كه‌ قازانجی ئه‌م كاره‌ به‌لایه‌وه‌ كه‌می كردووه‌، نه‌ك ته‌نیا تیراژی كتێب كه‌م ده‌كاته‌وه‌ به‌ڵكو له‌ هه‌موو خه‌رجییه‌كانیشدا هه‌تا ئه‌و شوێنه‌ی بۆی ده‌كرێ ره‌زیلی ده‌كات. له‌ ئه‌نجامدا، زۆر له‌ ده‌سته‌ پسپۆڕه‌كان به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ بازنه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كتێب ده‌كرێنه‌ ده‌ره‌وه‌. بۆ نموونه‌ ناشره‌كان كه‌متر كتێبی ته‌رجه‌مه‌كراو ده‌ده‌ن به‌ ئه‌دیتۆر. ته‌نانه‌ت له‌ خوێندنه‌وه‌ی نموونه‌ی كتێبه‌كه‌دا پێش چاپ ره‌زیلی ده‌كه‌ن. ئه‌نجامه‌كه‌شی ئه‌و كتێبه‌ بێ كوالێتی و پڕ هه‌ڵانه‌یه‌ كه‌ له‌ به‌رهه‌می ناشره‌ جێی متمانه‌كانیشدا ده‌یبینین. خوێنه‌ر كه‌متر كتێب ده‌كڕێت، هۆكاره‌كه‌ی ته‌نیا خراپی باری ئابووری نییه‌. كوالێتی كتێبه‌كان و دڵڕه‌نجانی خوێنه‌ریش له‌ كتێبه‌ چاپكراوه‌كان له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی حه‌زی ئه‌ودا ده‌وری هه‌یه‌. بانێك و دووهه‌وای سانسۆر و پێدانی ژماره‌ی سپاردنیش پشتی ئه‌و كه‌سانه‌ی شكاندووه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێ كتێب چاپ بكه‌ن. یاسا و رێساكان له‌ قۆناغه‌ جیاوازه‌كاندا سه‌باره‌ت به‌ ناشر و نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌ جیاوازه‌كان، جیاوازه‌. سه‌باره‌ت به‌ من ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ هه‌موو شته‌كانی تر زیاتر كار له‌ هه‌ڵبژاردنی كتێب بۆ وه‌رگێڕان ده‌كات. چونكه‌ رقم له‌ خودسانسۆرییه‌، بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م له‌ سه‌ره‌تاوه‌ رۆمانێ یان چیرۆكێ هه‌ڵنه‌بژێرم كه‌ به‌ حسابكردن بۆ سانسۆر و ژماره‌ی سپاردن ئه‌گه‌ری چاپكردنی كه‌مه‌. سیاسه‌تی ناجێگیر و چه‌ند لایه‌نه‌ له‌ بواری كه‌لتووریدا زۆرترین زیان به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ و ئه‌م بازاره‌ خراپه‌ شێواوتر ده‌كات.

سەرچاوە: فصلنامە ترجمە شمارە 56

 136 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*