سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » دوو پرسیار و دیدێك لە مەڕ سینەمای کوردیی

دوو پرسیار و دیدێك لە مەڕ سینەمای کوردیی

هاوار مستەفا خان

لە سەرەتای مانگی شوباتی ئەمساڵدا، لە لایەن دوو هاوڕێی ئەزیزی خوەندەڤانی بەشی سینەما لە زانکۆی سلێمانی، بە جیا هەر یەکەی پرسیارێکیان لەمەڕ سینەمای کوردیی ئاڕاستەکردم کە ئەوان لەچوارچێوەی خوێندنەکەیان بەکاری دەهێنن. بەندەش هاوکاریکردنی ئەوانم بە ئەرکی سەرشانمزانی و ئەوەشم پێراگەیاندن کە وەها بۆتان دەنووسم دواتر بڵاوی بکەمەوە، ئەوانیش بە مافی خۆمیانزانی و سوپاسی بەسەرکردنەوەو ئەو سنگ فراوانیەشیان دەکەم.
لە بیست ساڵی رابردوودا گەنگەشەی ئەوەم لەچەند وتارێکدا گەرمکرد کە: ئایا کورد سینەمای هەیە یان نا؟.
بەندە ئەوساو ئێستاش هەر وەهام بینیوەو دەیبینم کە کورد سینەمای هەیە، بەڵام کزو لاوازەو پیشەیەکی لەقاڵبدراوی سیاسەتی «حزب و دەوڵەت و بەشێكی زۆری هونەرمەندان»ە کە بەکارهێنانی ئەو هونەرە وەك چەکێکی کاریگەری بەرپەچدانەوە بۆ ناساندن و گەیاندنی پەیامی میلەتێکی ستەم لێکراو تەماشاکراوەو بەکارهێنراوە. لە کاتێکدا سینەما لەوە فراوانترە قاڵبێکی دیاریکراوی بۆ دابتاشرێت؟!.
ئەم بابەتە، زادەی وەڵامی ئەو دوو پرسیارەن کە بە کەمێك دەستکاریەوە بڵاوی دەکەمەوە و ئومێدەوارم گەنگەشەیەکی زانستیانە و مشتومڕێکی زیاتری بەدواوەبێت.

پرسیاری یەکەم: ئایا کورد سینەمای هەیە؟
پێش ئەوەی وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە، دەبێ سەرەتا پێناسەیەکی زانستی سینەما بکەین ئینجا لە سەر بنەمای چەند پێوەرێكی دیکەی زانستی ئەنجامێکی تەندرووست بخەینەڕوو؛ ئاخۆ کورد سینەمای هەیە یان نا! یاخود مۆرك و خەسڵەتەکانی سینەما بوون چیەو ئایا کورد شتێکی هەیە لەو چوارچێوەیەدا؟.
سینەما، دەستەواژەیەکی « پیشەسازیی و بازرگانی»یە بە پلەی یەکەم ئینجا «هونەرو پەیام و زانست «دەبێتە تەواوکاری ئەو کەرتەی بە « ئابوری نەرم « یان بە» هێزی نەرم»دەناسرێت. بەسەریەکیشەوە، « پەروەردە و زانین و ژیاندۆستیی»یە.
کەواتە؛ سینەما وەك داهێنانێکی زانستیی کە زادەو گەشەی سەرمایەداریی و ململانێی هزرە، تا بەمڕۆمان دەگات بەسەریەکەوە (123)ساڵە ئەو داهێنانە کایە دەکات، سەرباری پێشکەوتنە خێراو زۆرو زەوەندەکانی تەکنەلۆژیا، سینەما لە گەشەسەندن و نوێبوونەوەی بەردەوامدایەو تا ئەوکاتەی سینەما جێدەستی داهێنەرو داهێنانێکی زانستی تێپەڕاندو گەیشتە پێشەسازی و وەبەرهێنان، ئیدی لەوێوە مرۆڤایەتی بە گشتی بووە خاوەنی داهێنانێکی زانستیی کە بێجگە لە کات بەسەربردن «لەسەرەتادا «، و دواتر بۆ گەلێك مەبەستی دیکەی « پەروەردەو زانین» رەگ و ریشەی داکوتی و کێبڕکێی «پیشەسازی و بازرگانی و هونەر و پەیام و زانست»ی لە نێوان زۆربەی گەلان و وڵاتاندا کردە نەریت و دەرگای وەبەرهێنانی کەلتوورو شوناس بۆ هەمووان کرایەوە. بەمەش هەندێك گەلی بێ دەوڵەت « لە نمونەی کورد» وەبەرهێنانی کەلتورو شوناس و سیاسەتی خۆی تێدا خستەڕوو، دەوڵەتی دیکەش هەبوون و ماون» لە نمونەی سعودیە، ئوردن، قەتەرو نمونەی چەندین وڵاتی تری کەنداو کە لێمانەوە نزیکن یان لە ئەفریکاو تەنانەت هەندێك وڵاتی ئەوروپا»ش نەیانتوانیوە وەبەرهێنان بە ئەندازەی کورد لەو کەرتەدا بکەن؟!.مەبەستم لە وەبەرهێنانی «ماکی و میناکی»یە.
کەواتە ئێستا دەتوانین بڵێین؛ کورد وەك میسر، ئێران، تورکیا، ئەوروپا، ئەمریکا..هتد سینەمای خۆی هەیە؟!. سینەمایەکی بەهێزە لە ناوەڕۆک و کزو لاوازیشە لە بە بازاڕکردنیدا کە گرفتی گەورەی « بەرهەمهێنان و دابەشکردن»ی هەیە؟!.
وەك دەزانین؛ بنەماکانی لەدایکبوونی فیلم و گەشەی سینەما بریتییە لە « بەرهەمهێنان» و « دابەشکردن»و» پیشاندان»، لە هەرێمی کوردستان هەر سێ بوار بە جیاوازیی نێوانیان لە کایەدان، بەڵام کزو پچڕ پچڕەو نەبۆتە هۆی ئەوەی بازاڕێکی بەردەوام و فراوان بۆ خۆی دروست بکات. کە هەندێكجار نەیتوانیوە سنوری هەرێمەکەیشی تێپەڕێنێت و وەك کاڵایەك مامەڵەی « پیشەسازی و بازرگانی» پێوەبکات.
هۆیەکانی پیشاندانیش گەر پۆلێنیان بکەین بە ؛ « سینەما» و « تەلەفزیۆن « و « شریتی ڤیدیۆ» و « سی دی « و « دی ڤی دی» و پیشاندانی ناو فڕۆکەو شەمەندۆفەرو پاپۆڕو یەخت و ئوتوبوسی گەشتیاری و وێستەگەکانی بەنزین و پەتڕۆڵ، تا دەگاتە بڵاوبوونەوەی لە ماڵپەڕی تایبەت و گشتی لە ئینتەرنێت و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، هەر هەموویان لە کوردستان کزو زۆر لاوازن، هەندێکیان هەر لەبنەڕەتدا بوونیان نیە، باسی» مافیای سی دی «یش ناکەین کە گرێ و بەربەستی گەورەن لە بەردەم وەبەرهێنەرانی سینەما لە سەرانسەری دونیاداو لە کوردستانیش کار بەوە گەیشتووە کە هەندێ فیلم رێگای بڵاوبوونەوەیان لەسەر سی دی زۆر زیاتر بووە وەك لە بڵاوبوونەوەیان لە سەر سکرینی سینەما؟!.
بەمجۆرە؛ دەتوانم بە ئەمانەتەوە بڵێم: کورد سینەمای هەیە، گرفتی ئەو سینەمایە لە گەڵ گرفتی نەبوونی سەربەخۆیی و کیانێکی ئازاد «هەندێكجارو بۆهەندێك مەبەست»وێکدێنەوە، چوون سینەما وەك کەرتێکی ئابوری لەگەڵ ئەوەی توانای وەبەرهێنانی لە ناوخۆدا کزە ، وەك کاڵایەکی هونەرییش توانای هەناردەکردنی نیە بەناوی کوردستان و دەوڵەتی سەردەستیش کە کوردستانەکانی بەسەردا دابەشکراوە ئامادە نیە شوناسی پێچەوانە بەناوی ئەو و لە قازانجی کورد هەناردەی دەرەوە بکات کە ببێتە مایەی زیان گەیاندن بە بەرژەوەندییەکانی لەرووی سیاسیی و ئابوریی و فەرهەنگییەوە، هونەرمەندانی کوردیش لە هەموان زیاتر بە دەست ئەو ستەمە گرفتارن و ئەو لایەنەش کەلێنێکی گەورەی بە بازاڕکردنی « نێو خۆ و نێودەوڵەتی « بۆ درووست کردوون؟!.

پرسیاری دووەم: بە چی ئەوترێت سینەمای کوردیی؟

رەگەزو خەسڵەتەکانی سینەمای کوردیی یا ئی هەر نەتەوەو گەلێکی تر هەیەتی چی و کامانەن؟.
بە بڕوای بەندە؛ گەلی کورد وەك زۆربەی گەلانی ناوچەکەو جیهان ئەو دەرفەتەیان لەدەستدا ببنە خاوەن ماڵ و بە شدار لە درووستکردنی سینەما، هاوکات لە دامەزراندنی قوتابخانەیەکی تایبەتی سینەماش بێ بەش بوو کە مۆری خۆماڵی و خۆکوردی لێ بدات؟!.
کەواتە؛ بە تێپەڕبوونی نزیکەی سەدەو چارەگێك لە تەمەنی ئەو داهێنانە، ئایا کورد توانی سودی لێوەربگرێت و بۆ قازانجی گەلەکەی بیکاتە کاڵا و شوناس و کەلتوری خۆی هەناردە بکات؟ یان لانیکەم پێویستی نێوخۆی پڕ بکاتەوەو لە دیاردەوە بیکاتە نەریت؟.
وەك لەو پێناسەیەی سەرەتادا ئاماژەمان پێداوە، (تا نووسینی ئەو وتارە) هەموو کەس و گروپێك دەتوانێت بە هەبوونی پێداویستی ماڵی و هونەریی و پیشەییانەی « بەرهەمهێنان و دابەشکردن و پیشاندان» خاوەندارێتی و وەبەرهێنان لە سینەمادا بکات و لە ئاستی ناوەخۆو ناوچەیی و نێو نەتەوەییشدا ناوو ناوبانگی بگەیەنێتە کەشکەڵانی فەلەك.
باسکردن لە سینەما وەك دەستەواژەیەکی ئابوری، ئینجا هونەریی و فەرهەنگیی لەوە زیاتر هەڵناگرێت لەو نووسینەدا، بەڵام وردکردنەوەی بە دیوێکی تردا کە مۆرک و شوناسەو لە قاڵبی « فیلمی ئەمریکی» یا « فیلمی فەرەنسی» و « فیلمی ئیتالی» و « فیلمی هیندی» هتد خۆی دەبینێتەوەو بە قوتابخانەو تەوژم و شەپۆلی جیاجیا ناسروان هەمدیس کاتی زۆری گەرەکە.
دێینە سەر ئەوەی چ فیلمێك کوردییەو لەچوارچێوەی سینەمای کوردیدا ئەژمار دەکرێت؟.
بەر لەوە دەبێ ئەو پێناسەیەش بۆ فیلم بخەینەڕوو کە زانستیی سینەما شیکردۆتەوەو بریتییە لە « شریتێکی وێنەگرتن کە لە مادەی سلیلیۆز دروستکراوە»، پاشان لەگەڵ دەرکەوتن و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا بەکارهێنانی ئەو جۆرە لە شریتی فیلم -ەش گۆرانکاری بەسەرداهاتووەو بە دیجیتال ناسراوەو دەشێ بەرهەمی تۆمارکراوی فیلم لەسەر میمۆری و لەناو دیسکی کامێراو هارد – تێرا هەڵبگیرێت و مۆنتاژیشی بەهەمان شێوە پرۆگرام و کۆمپیوتەرییە بەڵام وەك چۆن لە سەرەتدا وەك دەستەواژەو ناو بە فیلم رۆیشتووە، ئیدی تازە بە فیلم دەوترێت فیلم جا ئەگەر بە ستایلی کلاسیکی «شریتی سلیلۆز» کاری لەسەر بکرێت یان سستمی نوێی «دیجیتال»و لە داهاتووشدا بەناوێکی تر؟!.
کەواتە فیلم – یش مۆرك نیە، بەڵکو وەك ئاماژەمان پێدا دەستەواژەیەکی زانستییە بەو مادە خامە دەوترێت کە فیلمی لەسەر وێنە دەگیرێت.
دێینەوە سەر شوناس و ئەوەی لەبەردەستدایە، دوای ئەوەی سینەما وەك « بەرهەمهێنان و دابەشکردن و پیشاندان» تخوبەکانی جیهانی تێپەڕاند و کێبڕکێی پیشەسازی و بازرگانیی کۆمپانیاکان و پشت و پەنای دەوڵەت و دەزگا نهینیەکانی تێکەوت، ئینجا ململانێ و بەریەککەوتنی شارستانەیەتەکان ولە بۆتەی مرۆڤایەتیدا گەشەی کرد، ئیدی کوردیش دەتوانێت فیلمی خۆی لە سینەماو هۆیەکانی دیکەی بە بازاڕکردندا وەك کاڵایەکی گرنگ و بەهاداری ئابوری و فەرهەنگی و روناکبیری و هونەریی بخاتەڕوو. بەمجۆرەی خوارەوەش دەتوانین فیلمی کوردیی لە نێو بیبیلیۆگرافیاو کڕۆنۆلۆژیای مێژووی سینەمای کوردیدا جێگای بکەینەوە:-
هەر فیلمێك « بەرهەمهێنان»ی کوردیی بوو، لەچوارچێوەی کۆمپانیایەکی خودان مۆڵەتی فەرمی کە خاوەنداریەکەی کورد بێت و لەناوەوە یان دەرەوە وەبەرهێنان لە کەرتی سینەماو درامادا بکات چ بە جیاو چ بە هاوبەشی، ئەوە دەتوانرێت ئەو بەرهەمەی ئەگەر فیلمە یان زنجیرەی تیڤی، بە کوردی لەقەڵەم بدرێت، یان هاوبەشی کوردی و بەنموونە « میسری یا ئەمریکی» ناوزەد بکرێت؟!.
وردتری بکەینەوە؛ فیلمێك گەر وەبەرهێنان و وەبەرهێنەری لەپلەی یەکەمدا کوردیی یان کوردستانی بوو ئەوە بۆ کورد وەك نەتەوەو بۆ کوردستانیش وەك دەوڵەوت ئەژمار دەکرێت.
جا با بێینە سەر ئەوەی ئەی زمان چ رۆڵێکی دەبێت؟ ئەی ئەکتەرو چیرۆك و تەکنیکەڵی ئەو بەرهەمە لە کوێی ئەو شوناس و خاوەندارێتیەدان؟.
ئایا فیلمێك کە بە زمانی کوردیی بێت و بەرهەمهێنانی بە نموونە؛ ئەمریکی بێت، دەتوانرێت ئەو فیلمە بۆ سینەمای کوردیی ئەژمار بکرێت؟.
ئایا فیلمێکی کوردیی بەرهەمهێنراوی باشوری کوردستان کە ناسنامەی نێودەوڵەتی عیراقە، ئەشێ بە ناوی سینەمای عەرەبی تۆمار بکرێت و بچێتە نێو لاپەڕەکانی مێژووی سینەمای عەرەبی؟ هەروەك نووسەری میسری مەحمود قاسم لە پەڕتووکی « افاق السینما العربیه‌ «دا، کە لەساڵی 2014 بڵاوکرایەوە، نۆ فیلمی کوردیی لە نێو لاپەڕەکانیدا بە سینەمای عیراقی و عەرەبی تۆمارکردووە، کە جیاوازییەکەی لای ئەو تەنها ئەوەیە زمانەکەی کوردییە، ئەگینا فیلمەکان عەرەبین؟!.
یان فیلمەکانی یەڵماز گۆنای کە زۆربەیان قەدەخەن لە ناوخۆی تورکیاو دەوڵەت و نەتەوەپەرستەکان خۆیانی لێ بێبەری دەکەن، لەکاتێکدا فیلمەکان بەزمانی تورکین، ئەی کەواتە ئەو فیلمانە بۆ کوردیی نین « ئەوانەی بەناوی گونەی فیلم بەرهەماتوون» کە دەرهێنەرەکەی کوردەو نێوەڕۆکیشی لە خزمەت کوردو مرۆڤایەتیدایە؟!.
بۆچی دەبێ لەبنەڕەتدا ئەو فیلمانەی « یڵماز گونەی» کە ژمارەیان نزیکەی (15)فیلمێك دەبن و بەرهەمهێنان و دەرهێنان و چیرۆك و نواندن و هەندێکجار لۆکەیشنیشی کوردی و کوردستانین بە کوردی ئەژمارنەکرێن؟ لەکاتێکدا تەنها زمانەکەی کوردیی نیە کە لە هەندێك لەو فیلمانەدا بڕێک لەو زمانەش لە زمانی کارەکتەرەکان گوێبیست دەبین و هەندێكجاریش دەنگی سترانبێژ و و دەنگبێژانیش راستەوخۆ و ناراستەوخۆ هەر بە کوردی دەردەکەوێت و دەکرێت لەبەر ئەوەی لە دەستوری دەوڵەتی تورکیادا تاکە زمانی رێگەپێدراو تورکیە ئیدی نابێت بە کوردی ئەژمار بکرێن لە کاتێکدا تورك خۆی لەو دەرهێنەرەو فیلمە هەژێنەرە سیاسی و کۆمەڵایەتییە بەناوبانگەکانی بێ بەری دەکات؟!.
نموونەیەکی زەق و بەرچاوی فیلمی «یۆڵ – رێگا» کە ئیدی دەبێ ببڕێتەوە کە کوردییە، ئەوەیە کاتێ گونەی لە فەڕەنسا دەبێت بۆ وەرگرتنی خەڵاتی چڵە دارخورمای فێستیڤاڵی کان، دەوڵەتی تورکیا پێشتر بە فەرمی ناسنامەی تورکیای لە یڵماز گونەی سەندۆتەوەو خۆ ناکرێت ئەو کابرایەو فیلمەکەی هەر بێناسنامە بمێنێتەوەو هیچ میلەتێك خۆی نەکات بە خاوەنی؟!.
نمونەیەکی ترمان هەیە کە فیلم بە زمانی کوردییەو وەبەرهێنەرو بەرهەمهینانی هیچ پەیوەندیان بە نەتەوەی کوردەوە نیە. ئایا ئەو فیلمە بە کوردی ئەژمار دەکرێت؟ یان مێژووی سینەمای کوردیی لە کوێی لاپەڕەکانیدا جێگایان دەکاتەوە؟. بە بڕوای بەندە ئەو فیلمە بەڵێ بە زمان و رەنگە بە ناوەڕۆکیش بە کوردیی ئەژمار بکرێت و بەر رەخنەی سینەمایش بکەوێت، بەڵام ناچێتە نێو مێژووی سینەمای کوردیی وەك بەرهەمی فیلمی کوردیی خۆکردیی.
پێناسی ئەمڕۆ جیاوازترە لەسەرەتای دەستپێکردن و گەشە کردنی سینەما، ئەوسا سینەما وەك داهێنانێکی زانستی هاتە پێش و پێشەسازی و بازرگانی بووە کۆڵەگەو پاشان هونەرو پەیامی لێ ئاڵاو دوای ئەو تەمەنە، دەوڵەت و میلەتانێك بوونە خاوەنی سینەمای خۆیان و کوردیش دەتوانێت فیلمێك دروست بکات « بەنموونە» لەسەر ریتمی ریالیزمی نوێی ئیتالی و فیلمەکەشی لەچوارچێوەی سینەمای کوردیدا ئەژمار بکرێت!. بە بێ ئەوەی ئەو پرسیارەش بکرێت ئاخۆ کورد لێرەدا چ شتێکی نوێی خستۆتە سەر خەرمانی ریالیزمی ئیتالی تاوەکو بە فیلمی ئیتالی نا بەڵکو بە فیلمی کوردیی بناسرێتەوە؟. یان هەر قوتابخانەیەکی دیکەی وەك شەپۆلی نوێ فەڕەنسا و سینەمای « ژێرزەوی» ئەندەرگراوەندی ئەمریکا.
بە واتایەکی تر، ئەگەر « سینەما « و « فیلم « وەك دوو دەستەواژەی پیشەسازی و زانستی تەماشا بکەین، بە روونی دەبینین کە گەلی کورد لە قاڵبی ئەفراندندا چ رۆڵێکی نەبووە لە دروستکردنیداو قوتابخانەی تایبەت بە خۆیشی نەبووە وەك دەیان وڵاتی دیکە کە ئێستا سینەمایان لە لوتکەدایەو هیچ رەخنەگرو ئەکادیمیستێكی سینەماییش نەهاتووە ناو و مۆری شەپۆلێکی دیکەی جودایەزی پێ ببەخشێ و بخرێتە سەر خەرمانی قوتابخانەکانی دیکە، بە نموونە؛ سینەمای ئێرانی!.
گەلی کوردو کوردستانی مافی ئەوەی هەیە وەبەرهێنان لە فۆرمەکانی دیکەی وەك: زمان و کەڵچەرو لۆکەیشن و داب و نەریت و داستانەکانیدا بکات و لە نێوەندی بازرگانی و پێشەسازی و بۆرسەی سینەمادا، ئەسپی خۆی تاوبدات. لەو رووەوە دەتوانین بڵێن؛ کورد ئەو رۆڵەی بینەوەو ئەسپی خۆیشی لەزۆر وڵات و کیشور تاوداوە، بەڵام رێگاکانی گەشەکردن و چەسپاندنی هێندە لاوازن نەبۆتە کاڵایەکی بەنرخی نێو بازاڕەکان و بۆرسەی سینەماکەی لەناوەخۆ و دەرەوەدا زو هەندێكجار خامۆشە، ئەوەی بە زەقی دەرکەوتووە؛ لەئاستێکی بڵندی هونەریی نێو فێستیڤاڵە سەنگینەکانی سەرتاسەری جیهاندا متمانەی پێدراوەو لەسەر ئاستی بازاڕو بۆرسەدا هێشتا لە قاوخی لۆکاڵیدایەو نە جێگیربووەو نە ناوبانگێکی وەهایشی پەیدا کردووە تا پاڵ بەو کەرتەوە بنێت بۆ درووست کردنی بەرهەمی بڵندو زەبەلاح کێبڕکێی بازاڕەکانی ناوەخۆ و دەرەوە بکات.
کەواتە؛ کورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کیشوەری ئاسیادا سینەمای هەیەو لە جوڵەدایە، لەنێو بەشە داگیرکراوەکانیشدا ئاڵوگۆڕی پیشاندان و وەبەرهێنانیش هەیە بەڵام پێنەگەیشتووە.
هۆکارێکی گەورەی ئەو پێنەگەیشتنە ئەوەیە: زۆرینەی سینەماکارو بەرهەمهێنەرو بینەران، لەو بڕوایە کلاسیکیە دەرنەچوون کە سینەما کەرتێکی پیشەسازی و بازرگانیە و بە پلەی یەکەم پێداویستی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنانی پیشەییانەی گەرەکە کە مەزەندەی تەرخانکردنی تێچووی ماڵی « تا بە ئەمڕۆ دەگات « لە توانای گیرفانی هونەرمەندی کورددا نیە، بەشێکی هونەرمەندانی کورد لە توانایاندا هەیە لە فیلمێکدا داهێنانێکی مەزنی هونەریی و پیشەییانە ئەنجامبدەن وەلێ سینەما وەك ئاماژەمان پێدا؛ تەنێ هونەر نیە، بەڵکو کەرتێکە توانای پیشەسازی و بازرگانیی بزنسمان و وەبەرهێنەرانی پێویستە بۆ گەشەو جوڵەی ئەو بازاڕە «کزە» کە پێویستیشە پلان و ستراتیژیی نوێ بێتەکایەوەو سیاسەتی دەوڵەت و کەرتی تایبەتی لە وەبەرهێنان و دروستکردنی ژێرخاندا سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە.

 287 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*