سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » رەوتە رووناکبیرییەکان لەژێر کاریگەریی تەوژمە فیکرییەکان و سیستەمە سیاسییەکاندا

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

رەوتە رووناکبیرییەکان لەژێر کاریگەریی تەوژمە فیکرییەکان و سیستەمە سیاسییەکاندا

لەم دووتوێیەدا

ئەم بابەتەی لێرەدا قسەوباسی لەبارەوە دەکرێت بریتییە لە (تەوژمە فیكرییەكان‌ و رەنگدانەوەی لە رەوتی رووناكبیریی كوردیدا)، بۆ قسەکردنە لەسەر قۆناغی نیوەی سەدەی بیستەم و شیكردنەوەیەكی بۆ دەكات کە پەیوەستە بە مێژووی كورد‌ و ژێرخانەكەی، چونكە سەرەتایەكی گرنگی كاری رووناكبیری كورد بووە.
ئەم بابەتە بەشێکی خستنەڕووی رەوتی رووناکبیریی کوردییە لە دۆخە جیاجیاکانداو هەڵسەنگاندنیانە بە قۆناغە سیاسییەکانی سەردەمی خۆیان.
هەروەک روونکردنەوەی رۆڵی بەشێک لە رووناکبیرانی قۆناغە جیاجیاکان و بەراوردکردنیشیانە بە نەوەکانی سەردەمی خۆیان لەناو گەلانی دیکەو تێڕوانین و خوێندنەوەشە بۆ جیاوازیی و لێکچوونی رەوتی رووناکبیریی ئەو سەردەمە بە پێوەری تەوژمە سیاسی و دەسەڵاتە سیاسییەکان.
ساڵۆنی ئەمجارە باسێکی د. هیوا عەزیزە سەبارەت بە تەوژمە فیكرییەكان‌ و رەنگدانەوەی لە رەوتی رووناكبیریی كوردیدا) کە لە رۆژی یەکشەممە رێکەوتی 20/1/2019 بەڕێوەچوو.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ

هیوا حەمید: هەموولایەك بەخێربێن بۆ کۆڕی نوێی ساڵۆنی كوردستانی نوێ، بابەتی ئەمڕۆ باسێکە سەبارەت بە (تەوژمە فیكرییەكان‌ و رەنگدانەوەی لە رەوتی رووناكبیریی كوردیدا) کە پرۆفیسۆری یاریدەدەر د.هیوا عەزیز قسەی لەسەردەكات و شیدەکاتەوە.
دكتۆر هیوا عەزیز ساڵی 1978 لە شاری سلێمانی لە دایك بووە دەرچووی بەشی مێژووی كۆلێجی ئادابی زانكۆی سەڵاحەدینە، ساڵی 2006 ماستەری لەسەر فیكری لیبڕاڵی لە زانكۆی سلێمانی بەدەستهێناوە، ساڵی 2012 بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستهێناوەو تێزی دکتۆراکەشی (رۆشنبیریی‌ و گوتاری فیكری، گۆڤاری رەهەند وەكو نموونە).
د.هیوا خاوەنی چوار كتێبە یەكەم‌ و دووەمیان هەردوو توێژینەوەی ماستەر‌و دكتۆراكەیەتی، سێیەمیان بەناونیشانی ناسیۆنالیزمی كوردی، چوارەمیان خۆیبوون‌ و هیواو ژێكاف لێكۆڵینەوەیەكی بەراوردكاری بۆ كردووەو كردوویەتی بە كتێب.
ئەم بابەتەی لێرەدا باسی دەکات بریتییە لە (تەوژمە فیكرییەكان‌ و رەنگدانەوەی لە رەوتی رووناكبیریی كوردیدا)، بۆ قسەکردنە لەسەر قۆناغی نیوەی سەدەی بیستەم و شیكردنەوەیەكی بۆ دەكات کە پەیوەستە بە مێژووی كورد‌ و ژێرخانەكەی، چونكە سەرەتایەكی گرنگی كاری رووناكبیری كورد بووە.
د.هیوا عەزیز:
بەیانیتان باش، جارێكی تر ساڵیادی كوردستانی نوێ پیرۆز دەكەم، كوردستانی نوێ وەك دوانگەیەك ئەگەرچی حزبییە، بەڵام هەمیشە هەوڵیداوە مامەڵەیەكی كوردانەو نەتەوەیی بكات لەگەڵ كۆی ئەو بابەت‌ و گۆڕانگاریی‌و كێشانەی لە دەوروبەردا دەگوزەرێت و پەیوەندییان بە كوردەوە هەیە.
ئەمڕۆ دەمەوێت لەخزمەت ئێوەدا بەهەمان دیدو تێڕوانینە سوکراتییەكە قسەبكەم. هەرگیز مرۆڤ فێر ناكرێت، بەڵكو بیری دەخرێتەوە، لەبەرئەوەی مرۆڤ خۆی بەشێكی زۆری زانیارییەكانی لەلایە، تەنها پێویستی بە بیرخستنەوەیە، بۆیە ناكۆكییەكانی لەگەڵ سۆفیستەكاندا لەسەر ئەوەبوو كە ئەوان پارە لەبەرامبەر كارێكدا وەردەگرن كە ئەوان نایكەن، ئەویش بریتییە لە فێركردن، بۆیە ئەمڕۆ ئێمەش بەو شێواز و نەفەسە قسەدەكەین، هیوادارم هێڵی گشتیتان بیربخەینەوە، دڵنیام ئێوە هەریەكەتان بەجۆرێك لە جۆرەكان دەیزانن، بۆیە ئەمە هەر بۆ بیرخستنەوەیە.
بەرلەوەی بچمە ناو ئەم بابەتەوە لە كۆڕێك لە كۆڕەكانی ئەم ساڵۆنەدا قسەیەكی خێرا لەسەر مێژووی كورد كراوە وەك رەخنەیەك باس لەوە كرا كە كۆی مێژووی ئێمە بریتییە لە ستایش‌ و پیاهەڵدان، لەڕاستیدا كاركردن لەناو مێژوودا كارێكی ئاسان نییە، كە زۆرینە یان لانیكەم، هەندێك دەیبینن، بۆ نموونە ئەو هەستیارییەی لەناو شەرعزانەكاندا هەیە، كاتێك باس لە حكومدان‌ و فەتوای ئاینی دەكەن، كە پێیان وایە(الفتوی تتغیر الفتوی بتغیدر الزمان و المكان والاشخاص) لە راستیدا هەمان هەستیاریی بۆ حوكم‌ و بڕیاردانی مێژوویی هەیە، بەو شێوەیە مێژوو سێ رەگەزی گرنگ دروستی دەكات(كات‌ و شوێن‌ و مرۆڤ) بۆیە هەر زەمەنێك بتەوێت قسەیەك لەسەر دیاردەیەكی كێشەك یان قۆناغێكی مێژوویی بكەیت، لەراستیدا زۆر گرنگە ئەم سێ رەگەزە لەبەرچاو بگریت‌ و پاشان بڕیار بدەیت، یاخود دیدی خۆت بخەیتەڕوو، فەرامۆشكردنی هەر یەكێك لەو سێ رەگەزە، هاوار لە حكومدانەكە یان شیكردنەوەكە یا توێژینەوەكە دروست دەكات، كە ئێمە دەیکەین، بۆیە دەبێت بەوشێوەیە سەیری بكەین، كاتێك سەیری مێژووی كورد دەكرێت ئەگەر باس لە ستایشە، دەبێت تۆ ئاگات لەوە بێت کە مێژوو بە ئەفسانە دەستی پێكردووە، نەك ستایش، واتە بەشێكی زۆر لە خورافیات‌ و ئەفسانە و خەیاڵ رۆڵی هەبووە لە دروستكردنی مێژوودا، ستاییش شتێكی پێشكەتووترە لە ئەفسانە لەناو مێژوودا، پاشان نووسینەوەی مێژووی كورد لە راستیدا كورد خۆی نەیكردووە، بەشی زۆری مێژووی ئێمە لەزمانی ئەوانەوە گوێمان لێی دەبێت‌ و دەیخوێنینەوە، ئێمە خۆمان كەمترین كارمان لە نووسینەوەی مێژوودا هەیە، ئەو قۆناغەش پێویستی بە تێپەڕاندن هەیە، ئەوكاتە نەمویست قسەی لەسەر بكەم، چونکە گفتوگۆیەكی قەرەباڵغ هەبوو، حەزمكرد ئێستا ئەم دەرفەتە بقۆزمەوەو سەرنجی خۆم بخەمەڕوو.
(تەوژمە فیكرییەكان ‌و كاریگەریی لە بونیادی رووناكبیری كوردیدا، ئەم بابەتە بەم ناونیشانە بابەتێكی بەرفراوانی گەورەیەو هیچ كەس ناتوانێت بێت بڵێت لەماوەی نیو سەعاتدا کۆتایی پێ دەهێنم و كۆی تەوەرەكانی ئەم بابەتە دەخەمەڕوو، بەڵام بۆ نموونە دوو توێژینەوەم کردووە، یەكیان لەسەر ناسیونالیزمی كوردی بەكتێبێك‌ و وەك ماستەرنامە لەسەر لیبڕاڵیزم كە دوو تەوژمن لەو تەوژمانەی لەناو كۆمەڵی كوردیدا کاردەكەن، هەر یەكەیان كتێبێكیان لەسەر نووسراوە، بۆیە دەیان كتێب لەسەر ئەو لایەنانە نووسراوە، ئینجا بڕۆ بۆ تەوژمی سۆشیالیستی‌ و رەوتی چەپگەرایی لە كۆمەڵگەی كوردی و لابكەرەوە لە تەوژمی ئاینی‌ و رەوتە ئاینییەكان.
بۆ ئەوەی کەمێک خۆمان كۆبكەینەوەو بتوانین وردتر باس لەو بابەتە بكەین، هاتووین باس لەنیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم دەكەین، بۆ ئەم ناونیشانە بۆ ئەوەی كۆمەڵێك گرنگی بخەینەڕوو بۆ ئەم قۆناغە.
نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم بۆ هەر یەكێك لەم تەوژمانەی كە ناومهێنان لە راستیدا سەرەتاو دەستپێكە، تۆ باس لە سۆسیالیزم‌ و رەوتی چەپگەرایی لە كۆمەڵگەی كوردی ناچارین بگەڕێینەوە بۆ ئەوە. باس لە لیبرالیزم دەكەیت بگەڕێیتەوە بۆ ئەوە، باس لە ناسیۆنالیزم دەكەیت، دەبێت بگەڕێیتەوە بۆ ئەو قۆناغە، ئەم قۆناغە قۆناغێكی زۆر گرنگە لە مێژووی كوردو مێژووی رووناكبیریی كوردیدا. بابزانین بۆ؟
لەبەرئەوەی سەرەتای خەمڵینی دەستەبژێری دەستەبژێری كوردیشەو لەهەمان كاتدا، ئەگەر بێین و تەماشای بەرلەدروستبوونی چینی دەستەبژێری كۆمەڵی كوردی بكەین بەشێوەیەكی گشتی دەبینین كۆمەڵگەی كوردی بۆ كۆمەڵێك میرنشین دابەش بووە، بونیادی میرنشینی بونیادی كۆمەڵگەی كوردی بەشێوەیەكی گشتی لە رووە سیاسی ئابووریی‌ و بگرە ئاینییەكەشیەوە، ئەم كۆمەڵگەیە بەم نەفەسە راستە رەوتی ئەدەبی بەپێی بەهێزیی‌ و لاوازیی‌ میرنشینەكان رۆڵی خۆی بینیووەو دەركەوتووە، بۆ نموونە میرنشینێك چەندێك بەهێزبووبێت لە قۆناغی خۆیدا، لەهەمان كاتدا رەوتی ئەدەبی‌ و رۆشنبیرییش لەگەڵیدا گەشەی كردووە، بۆ نموونە گەشەی ئەدەبی‌ و تەنانەت زمانەوانیی میرنشینی بابان نكوڵی لێ نەكراوە، بڕۆ بۆ میرنشینی سۆران، بۆتان هەر یەكێكیان بەهۆی بەهێزیی میرنشینەكە ئەم رەوتە روناكبیریی‌ و گەشە رووناكبیرییە هەیە، بەڵام بە كۆتایهێنانی میرنشینەكان بەشێوەیەكی گشتی لە مێژووی كورد لە نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدە میرنشین و جودی نامێنی لەكۆمەڵگەی كوردیدا.
قۆناغێكی نوێ لەناو كۆمەڵگەی كوردی دەست پێدەكات، ئەویش هیچ هێزێك بۆ ماوەیەك نزیكەی تاساڵی 1880 دەتوانم بڵێم هیچ هێز و گرووپێك لەناو كۆمەڵگەی كوردی وجودی نییە كە بتوانیت رەوتی كۆمەڵگەی كوردی لە رووە رووناكبیریی‌ و مێژووییەكەیەوە بەشێوەیەكی گشتی ئاراستە بكات، تەنانەت لە رووە سیاسییەكەشییەوە.
بەهاتنی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری و بە نەمانی میرە كوردەكان، دەتوانین بڵێن قۆناغی دەستپێكردنی شیخەكانە، دواتر بۆ سەدەیەك رۆڵیان دەبێت لەناو بزووتنەوەی سیاسی كۆمەڵگەی كوردی و لەهەمان كاتدا لەناو بزووتنەوە رووناكبیریی‌ و رۆشنبیرییەكەشدا بەشێكی زۆر لەوانەی وەك رۆشنبیر‌و رووناكبیری ناویان دەهێنرێت بنەمایەکی ئاینییان هەیە، وەكو مەلا‌و شێخ، ئەوە وایكردووە تەوژمی ئاینی شانبەشانی تەوژمە رووناكبیرییەكە بێتە پێشەوە‌و كاری خۆی بكات بەشێوەیەكی گشتی هەر لێرەوە ئەمەوێت باس لەوە بكەم سەرەتای سەدەی بیستەم كۆمەڵێك گۆڕانكاری گەورە روودەدات كە ئەمەش كاریگەریی لەسەر بنیاتی روناكبیری كورد هەیە، بۆ نموونە بە دەرچوونی یەكەم رۆژنامەی كوردی لەلایەن میقداد بەدرخانەوە دواجار دروستبوون‌و پارت‌و رێكخراوە سیاسیەكان لە ساڵانی 1900 دەست پێدەكات كە كۆمەڵێك پارت‌و رێكخراو دروست دەبن لەناویان رێكخراوی پیشەیی جیا دەبنەوە خویندكاران ‌و ژنان دروست دەبێت هەموو ئەمانە كاریگەریان لەسەر دروستبوونی ئەو كایە روناكبیریە لە كۆمەڵگەی كوردیدا وجودی هەیە، وە بەتەنیشت ئەمانەوە دروستبوونی چاپ ‌و چاپخانە لەناو شارە كوردیەكاندا بەتایبەت ئەوەی لە ساڵی 1920 لە سلێمانی‌ و لە ساڵی 1925 لە رەواندوز دادەمەزرێنرێت ئەمانەش ئەوەی كە گەشە بە بونیادە رووناكبیرییەكە دەدەن‌ و دواتر تۆكمەو بەهێزی دەكەن.
لەگەڵ ئەمانەشا ئێمە ئەو دەستەبژێرانەی كە هەمانبوون زیاتر لەناو پایتەختەكان بوون لە توركیا یان لە ئێران بوون، بەشێوەیەكی گشتی وە بەشێكیشی لە هەندەران بوون، هەموو ئەمانە لەژێر کاریگەریی رۆشنبیریی فەرەنسی یان بەریتانیدا بوون بەشێوەی گشتی یان لە ئەنجامی خوێندن‌ و مامەڵەی رۆشنبیری ناو پایتەختەكان جۆرێك سەلیقەی كاری رووناكبیری‌ و رۆشنبیریان بۆ دروست بووە، دواجار ئەو خەباتەی دەیكەن لە پایتەختەكاندا دەیگوازنەوە بۆ شارەكان و جۆرێك لە گۆڕانكاری لەناو كۆمەڵگەی كوردی دەست پێدەكات.
لەگەڵ ئەوەشدا خوێندنی ئاینی باوی كۆمەڵگەی كوردی بووە بەشێوەیەكی گشتی، بەڵام لە ساڵانی 1890 بە دواوە وردە وردە خوێندنی فەرمی‌ و نا ئاینی لە كۆمەڵگەی كوردی دەست پێدەكات بە خوێندنگە سەربازیەكان‌ و ئەم ئاراستەیە وەردەگرێ. ئەم جۆرە لە خوێندن زیاتر رۆڵی دەبێت لە دروستبوون‌ و بەهێزكردنی ئەو دەستە بژێركردنەی كە دواجار رەوتی روناكبیری لە كوردستاندا گەشە پێ دەدات.
هۆكارێكی تری بەهێزبوونی ئەم بونیادە رووناكبیرییە لەگەڵ ئەمانەدا كە ئاماژەم پێكرد، بریتییە لە هاتنی مەندوب‌ و نوێنەرانی بیانی بۆ ناوچەكانی كوردستان یاخود وەك مەندوبی ئیسلامی لەناوچەكەدا مەڵەیان كردبێـت، یان وەك هێزەكان هەموو ئەمانە بەشێوازێك لە شێوازەكان رۆڵێان هەبووە.
كەم نیین ئەوانەی كە وەكو كوردناس‌ و رۆژهەڵاتناس هاتوونەتە ناوچەكە ئیشیان لەسەر كایە رووناكبیریەكەی كۆمەڵگەی كورد كردووە. هەیانبووە زمانی كوردی بەراورد كردووە بە زمانی ئیتاڵی هەیان بووە رۆڵی هەبووە لە پاراستنی دەستنوسەكاندا، هەموو ئەمانە رۆڵیان هەبووە‌ و رۆڵێكی گرنگیان گێڕاوە لەسەر بەهێزكردنی كایەی رووناكبیری لە كۆمەڵگەی كوردیدا تا دواجار ئەم تەوژمە فیكریانە دێنە ناو كۆمەڵگەی كوردییەوە وەكو دەڵێن زەمینەیەكی رووناكبیری وجودی هەیە.
چەند تەژمێكی فكری لەكۆمەڵگەی كوردیا هەبووە دەستەبژێر لەو قۆناغەدا، كاتێك كە سەیری نووسین‌ و ئەدەبیاتی كوردی دەكەین، لەو قۆناغەدا لە رۆژنامە یاخود ئەدەبیاتی پارت‌ و ریكخراوە سیاسیەكاندا بێت، ئەوە بەئاشكرا هەستپێدەكەیت دەستەبژێر لەو قۆناغەدا وابەستەیەكی تەواوی بۆ خۆی دروست نەكردووە جۆرێك لە ئایدیا‌و ئایدۆلۆجیایەكی تایبەت بەڵكو زۆرتر ئەو خەمەی كە هەیان بووە بریتیبووە لە راگواستنی كۆی ئەو دیدو تێڕوانینانەی كە لەدونیادا هەبووە بەبێ دەستكاری روتوشكردن، یاخود رەخنە گرتن، ئەمە لە زۆر رۆژنامە و گۆڤاردا بەدی دەكرێت، بۆ نموونە هەیە لەناو تەوژمی ئاینییەوە هەوڵیداوە چۆن ئایین بگونجێنێت لەگەڵ دیموكراسی و مافی ژن، ئەو كیشانەی كە لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا هەیە، هەیە ئەمەی بەشێوازێكی تر كردووەو دێت لەگەڵ رەوتە لیبرالییەکەدا، ئەمە ئەنجام دەدات و باس لەوە دەكات سەربەستی مرۆڤ چەندە گرنگە بۆ كۆمەڵگەی كوردی ئێمە هەر لەم ساڵۆنە باسی ئەوە كرا مافی ژن لە وڵاتانی پێشكەوتوو زۆر درەنگ سەلمێنراوە كە هەندێكی گەشتۆتە كۆتای نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم تا پەنجاكان لە هەندێك وڵات بەشداری‌و مافی ژن نەبووە بەڵام كە دەگەڕێیتەوە بۆ ئەدەبیاتی كوردی لە كەم رووپەڕی رۆژنامەكان هەیە ئاماژە بۆ مافی ژن‌و نرخاندنی رۆڵی ژن نەكرابووبێ بەشێوەیەكی گشتی بۆیە دەبینی خاڵێكی تری جەوهەر لەو قۆناغەو لەو رەوتە روناكبیریەیا دەی بینی بریتییە لە چی ئەتوانین چەندین گۆڤار ببینیین بەتەنیشت ئەوەی بابەتێك ستایشی ئایدەلۆجیای لیبراڵی دەكات بابەتێك دابەزیوە ستایشی سۆسیالیزم‌و مركسیزم دەكات بە شێوەیكی گشتی واتەهیچ بەریەك كەوتنێك نەبووە یاخود كەسێكی ئاینی بە تەنیشت كەسێكی چەپ سۆسیالیستەوە هاتووە بابەتەكانی داناوە هاتووە ئەفكارو تێبینی خۆیان خستۆتە روو وە لەم نێوەندەشا خەڵكی ناڕازی‌و نا تەبا هەبووە دواتر ئاماژەی پێدەكات، ئەم تەوژمانەی من باسم كردن چوار تەوژمی سەرەكی یاخود فكری سەرەكی لە كۆمەڵگەی كوردی وجودی هەبووە ئەمە هەر لە كۆمەڵگەی كوردی نییە لە كۆمەڵگەی عەرەبیش وجودی هەبووە واتە تەوژمەكان تەوژمی فیكریی جیهانی بوون لەو قۆناغەدا. ئەوەی تایبەتە بە سۆسیالیزم‌ و لیبراڵیزم‌ و تەنانەت ناسیۆنالیزمیش، واتە ئەو قۆناغە قۆناغی ئەو ئایدیایەو ململانێ و ئەو ئایدیانە بووە هەر لە ئاستی دونیاشدا وە لەهەمان كاتدا ئەمە بچووك بۆتەوە بۆ ناو كۆمەڵگەی كوردی زۆر جار ئەو ململانێیانە دەركەوتوون لە هەندێك حاڵەتدا دەبیستی لەناو كۆمەڵگەی كوردی مەزهەبی‌ و ئاینی وجودی نەبووە. لە هەندێك شۆڕش‌ و راپەڕینەكاندا ئەو ململانێیانە هەستی پێدەكرێت، چۆن تەنانەت سوننەگەرایی‌ و شیعەگەرایی هەندێكجار بە مەبەستی تۆڵەكردنەوە لە یەكتریی رۆڵی خۆی بینیووە، لەناو شۆڕشە كوردیەكاندا، بە حوكمی ئەوەی ئەقلی كۆمەڵگەی كوردی ئاوێـتە بەگەشی ئاینی لە كۆتایی سەدەی نۆزدەو سەرەتای سەدەی بیست‌و هێشتا كاریگەرییەكی بەهێزی هەیە بە بەڵگەی ئەوەی (حەسەن ئەرفەع) لە یەكێك لە كتێبەكانیدا باسی ئەوە دەكات دەڵی من لە باكووری كوردستان بووم لەسەردەمی ئەوەی كاتێك مستەفا كەمال خەلافەتی هەڵوەشاندەوە ئەو سیستەمە نوێیە دێتە ئاراوە، چ سیستمێكە كۆمارییە پاشایەتییە، دەڵێت: «كوردەكان لەوە تێنەدەگەیشتن دەیانوت مادام خەلیفە وجودی هەیە دەبێت خەلافەت هەر بمێنێت» بەڵگە زۆرە لەسەر ئەوەی تەوژمی ئاینی بە ئاراستە نەرێنەكەی رۆڵی گرنگی بینیووە. بۆ نموونە كۆمەڵەی هێڤی لە سەرەتای سەدەی بیستەم وەك كۆمەڵەیەكی خوێندكاری كۆمەڵێك گەنج خوێندكاربوون لە ناوەندەكانی خوێندن هاتوون ئەمەیان دروستكردووە بە فتوایەكی موفتی فتوای جیهاد ئەدا‌و رێكخراوەكە هەڵدەوەشێنەوە هەر هەموویان دەچن بۆ بەرەكانی جەنگ لە كاتێكدا ئەمانە كەسانی مولتەزیمی دینیش نەبوون. بۆیە كاریگەرییەكە زۆر گەورەیە لەسەر تاكی كورد، بەڵام بەتەنیشتی ئەمەوە ئەوە نییە بڵێی ئەمانە لە قۆناغێكدا وەستاون، ناوەندی رووناكبیری كوردی وە بیری ئەو دەستەبژێرە كە سەیری دەكەیت لە هەموو قۆناغێكدا جۆرێك لە تێكەڵیش دەبینی تیایدا.
راستە ئێمە دەڵێین شێخەكان لە كۆمەڵگەی كوردی بۆ سەدەیەك باڵا دەست بوون لەناو بزافی ناسیۆنالیستی كوردیدا وەك رەوتی ناسیۆنالیستی، بەڵام لەهەمان كاتدا كاری گرنگ‌ و باشیان ئەنجامداوە تۆ سەیری شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری بكە كاتێك كە شۆڕش دەكات جیاوازە لە شۆڕشەكانی پێش خۆی، سنووری جوگرافی جیاوازترە لە رووی عەقڵییەتی سەركردە وە زۆر جیاوازە لەگەڵ ئەو میرانەی كە پێشتر خەباتی ناسیۆنالیستانەیان كردووە، ئەم هاتووە رای خەڵكی وەردەگرێت‌ و موناقەشە دەكات، خەڵكی لەو ئەقڵییەتە دووردەخاتەوە، كە هەمیشە بەرەو ئاسووری‌ و نەسوریەكان ئاراستەیان كردووە لە راستیدا دەستەبژێر لەو قۆناغە بەشێوەیەكی گشتی لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم دەستەبژێرێکی موتەحەسیسمان نییە بەو مانایەی كە ئەمە تەواو خۆی یەكلاكردبێتەوە، بۆ نمونە رەوتی لیبراڵیستی یان ئەمەیان تەواو ناسیۆنالیستە بەو شێوەیە لە كۆتاییەكانی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم لەدوای ئەوەی حزبی شیوعی عیراق دروست دەبێت لەوێوە كۆمەڵێك رەوتی سۆسیالیستی لەناو كۆمەڵگەی كوردیشداو لەناو هەناوی حزبی شیوعی عیراقیشدا دێنە دەرەوە‌و دروست دەبێت، لێرەوە ئەو هێڵە تایبەتانە دروست دەبێت لەناو كۆمەڵگەی كوردی، بەڵام تا سییەكانی سەدەی بیستەم دەستەبژێر لەناو كۆمەڵگەی كوردی دەستەبژێرێكی موتەحەمس نییە، راستە تەوژمەكان وجودو كارلێكیان هەیە، بەڵام دروست نەبووە بۆ نموونە یەكێكی وەكو دكتۆر عەبدوڵڵا جەودەت وەك رۆشنبیرێكی كورد لە هەمان كاتدا وەك رۆشنبیرێكی چوار چێوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ناوی هاتووە، ئەم كەسایەتییە تێڕوانینی زۆر گرنگی هەیە لەسەر تەرحی لیبراڵییانە بۆ كۆمەڵەگی عوسمانی بەشێوەیەكی گشتی، بۆ نموونە باس لەوە دەكات با سیستەمێكی سیاسی دروست ببێت بە هەمان شێوەی ئەو سیستەمە سیاسیەی لە سویسرا وجودی هەیە‌و 22 هەرێمی پێكەوە كۆكردۆتەوە. ئەوەی بتوانین تەبایی‌ و خۆشەویستی‌ و لەنێوان ئەم نەتەوە جیاوازانە دروست ببێت، بابڵێیین لە دەوڵەتی عوسمانی وجودیان هەیە نەك هەرە ئەوە رەخنە لە قەیسەری روسی دەگرێت لە یەكێك لە كتێبەكانیدا لەسەر ئەوەی مامەڵەیەكی تەندروست لەگەڵ كۆمەڵگە جیاوازەكانی سنووری ئەو دەسەڵاتە ئیمپراتۆرییە ناكات كە ئەو سەرپەرشتیی دەكات، هەندێكجار پێیوایە كە ئەمە دژی مرۆڤ بوونە. نەك هەر ئەوە تەئكید لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە مەسەلەی ئازادی ویژدان‌و ئازادی پێدانی مرۆڤ یەكێك لەو خەسڵەتانە كە هیچ ناتوانی نكوڵیان لێبكات. كاتێك كە تێڕوانینەنەكانی دەخوێنیتەوە زۆر نزیكە لە كەسێكی وەك‌و جۆن لۆ یان رۆسۆ ئیشی لەسەركردووە بانگەشەی كردووە بۆ ئەوەی ئەو وەهمەش لەسەر خۆی لاببات وەكو ناسیۆنالیستێك كاردەكات لە یەكێك لە وتارەكانیدا باس لەوە دەكات وەكو هاووڵاتییەك لە چوارچێوەی دەوڵەتی عوسمانی قسە دەكەم نەك وەكو كوردێك و نووسینەكانم بەو شێوەیە دەخەمەڕوو، لەبەرئەوەی بتوانی ئەو ئەفكارو تێڕوانینانەی كە هەیەتی لەو چوارچێوەیەدا بیخاتەڕوو، خەڵكی تریشمان زۆرە بۆ نموونە قسەكردن لەسەرئەوەی كە چۆن هەوڵیانداوە كاریگەرییان لەسەر رەوتی رووناكبیریی كوردی هەبێت، بۆ نموونە ئەوانەی كە لە باشووری كوردستاندا كاریانكردووە، وەك پیرەمێرد. چەندین كەسایەتی تر كاری گرنگیان كردووە كە بتوانن ناوەندی كۆمەڵگەی كوردی ناوەندی رووناكبیری كۆمەڵگەی كوردی لە جۆرێك لەو فەوزاییەی كە هیچ تایبەتمەندییەکی تێدا نییە، بگوازنەوە بۆ ئاستێكی بەرزتر. كۆی گشتیی ئەوەی كە زۆر گرنگە لەوە تێگەیشتوون بەر لەهەر شتێك ئەوەی كە پێی دەڵێن دەردی كورد، ناكۆكی نێوان كورد خۆی لای هەموویان وجودی هەیە بە رەوتی ئاینیشەوەو بە رەوتی سۆشیالیستیشەوە، بە رەوتی لیبراڵییەتەوە بڕۆ سەیری پڕۆگرام‌ و نووسینەكانیان بكە، تەنانەت حزبی كوردی، بەشێوەیەك ئەندامیان وەرگرتووە لەو قۆناغە دەبووایە سوێندی بخواردایە كە ناكۆكییەكانیان لەگەڵ برا كوردەكانی بخاتە لاوە، بەهیچ شێوەیەك ئەمە كاریگەریی لەسەر پەیوەندییەكانیان نابێت كە ئیش بكەن، كۆی گشتییان لەسەر ئەقڵی خێڵەكی بوون لە كۆمەڵگەی كوردیدا كۆكن لەسەرئەوەی كە یەكێكە لە دەردە ئەساسیەكان كە بەداخەوە تا ئەمڕۆ درێژەو وجودی هەیە، بیرم نەچێت كەسێكی وەكو عەبدوالواحید نوری كەسێكی زۆر پێشكەوتنخوازبووە لەسەردەمێكدا هاتووە كتێب وەردەگێڕێ لەسەر مەسەلەی سەربەستی مرۆڤ، بایەخێكی زۆر گەورەی هەیە شتێك. كاتی خۆی لە ماستەرەكەمدا تووشی بووم بە حەزەرەوە، ناونیشانی ماستەرەكەم دیاریكرد، رەنگدانەوەی بیری لیبراڵی لە باشووری كوردستان هەندێك لە رۆشنبیرە دیارەكانی خۆشمان لەم شارە كاتێك پێموتن بە زەردەخەنەوە سەیریان دەكردم، واتە وەكو بڵێی خەریكی چییە لەراستیدا منیش لە ئەنجامی ئەو بەدواداچوونانەی وەرمگرت تۆزێك هەڵوێستەم كرد لە بابەتەکە، ئەگەرچی دیاریشم كردبوو، كەوتبوومە ناو ئەدەبیاتی كوردی لەو قۆناغەدا، چۆن كاریان كردووە لەوكاتە، بەڵام یەكێك لەوانەی كە زۆر دڵخۆشی كردم، ساڵی دووەم لە ژمارەی یەك‌ و دووی گۆڤاری گەلاوێژدا ئۆن لیبێرتی جۆستیوارد كراوە بە كوردی لە بارەی سەربەستییەوە، رۆشنبیری ئێمە دەگوزەرێت لەناو كایەی رۆشنبیریی جیهانی‌ و رۆژئاوا بەشێوەیەكی گشتی لەبەرئەوە كاتێك دەگەڕێتەوە بۆ ئەو قۆناغە، دەبینیت كە ئەم رۆشنبیرانە چەند بە دڵسۆزیی ‌و وریایی كاریان كردووە، گوێیان بەوە نەداوە کە ئایا ئەو تێڕوانینە كە هەیە ئەو ئایدیاو بۆچوونانەی كە هەیە بە بیروباوەڕەكەی ئەم دەخوات یان نا؟ هاتوون رایانگواستووە بە كایەی رۆشنبیریی و جێیانهێشتووە بۆ ئەمڕۆ تا بێن دیراسەی بكەن و قسەی لەسەر بكەن. تەنانەت ئەگەر سەیری بكەن بۆ ناو رەوتی چەپگەرایی‌ و سۆسیالیستی لە كۆمەڵگەی كوردی، سەیری بكەین هەموومان دەزانین بەشێكی زۆر لەوانەی تێكەڵی رەوتی چەپگەرایی بوون هۆكار هەبووە، شۆڕشی بەلشیفیكەكان یان ئۆكتۆبەر، دەوترێت هەندێك كاتی خۆی دیل بوون، تێكەڵ بە سۆشیالیستی ئازاد دەبن، دێنەوە بۆ كۆمەڵگەی كوردی، ئەوە هۆیەكی ئاشنابوونی كۆمەڵگەی كوردییە بە ئاشنابوون بەرێبازی سۆسیالیستی.
بەشێوەی گشتی، هەندێكیش لەوانە خۆیان چاودێریی بارودۆخەكە بوون، دەیانویست خۆیان لەو تەوژمە فیكرییە تێبگەن کە وجودی هەیە، بە تەنیشتی ئەمەشەوە دروشمەكانی ئۆكتۆبەر خۆیان هاندەربوون، بۆ نموونە كۆمەڵێك پەیمانی نهێنی ئاشکراكرد، بەشێكی پەیوەندیی بە كوردستانەوە هەبوو، وایكرد جۆرێك لەلایەنگیریی و بەچاوی هیواوە سەیری بەشە فیكرییەكان بكرێت، هەموو ئەوانە سەرەتایەكی باشبوون، رەوتی چەپگەرایی و فیكری بێتە ناو كۆمەڵگەی كوردییەوە.
زۆر بابەتیشمان هەیە لەسەر سۆشیالیزم لە ناو رۆژنامەو گۆڤارەكاندا لەو سەردەمەدا وەرگێڕاون‌ و بڵاوكراونەتەوە، یاخود ستایش‌ و پیاهەڵدان بۆ شۆڕشی ئۆكتۆبەر لەو قۆناغەدا بتوانن رزگاركەری نەتەوە ژێردەستەكان بێت، بەڵام هەموو ئەوانەی كە كاریان كردووە، لیبراڵی بووبێت یان ئاینی بووبێت یان سوشیالیستی یاخود ناسیۆنالیستی بووبن كۆی گشتیان بە خواستی قەوارەیەکی سیاسی كاریان كردووە، واتە ئەوە نییە چەپەكان بەو خواستە نیودەوڵەتییە مامەڵە بكەن لە ئەنجامی شۆڕشی ئۆكتۆبەرەوە بانگەشەی بۆكراوە. ئەگەر سەیری جیابوونەوەی شۆڕش بكەین لە جیابوونەوەی تێكۆشین هۆكارەكەی ئەوەبوو تێكەڵبوونەوە بە رەوتە گشتییە عیراقییەكە بەو رەوتە شیوعییەی لە عیراقدا هەبوو كۆمەڵێك لەوانەی ئەو خواستەیان نەبوو، نەیاندەویست لە حزبی شیوعی عیراقدا كاربكەن چۆن رەوتێكی تریان ناو لێناوە، هەوڵیانداوەو كاری خۆیان کردووە، بۆیە لە راستیدا ئەم بابەتە بابەتێكی بەرفراوانەو دەكرێت قسەی زۆری لەسەر بكرێت بەڵام هەیە كۆمەڵێك خاڵی هاوبەش‌ و ناكۆك هەیە لە نێوان ئەم رەوتانەداو خاڵی نەرێنیشیان لەنێواندایە، یەكێك لەو لایەنە ئیجابیانەی دەكرێت لەم قۆناغەدا بیبینین لەناو ئەو تەوژمە فیكرییە جیاوازانەی لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا هەبوون دەمارگیریی كەم هەبووە، بۆیە لەناوبردن لەسەر بیروڕای جیاواز دەگمەنە، ئەوانەی كە ناویان دەهێنرێت لەسەر بیروباوەڕ تیرۆركراون لە پەنجەی دەست تێناپەڕن، راستە دەبوایە نەبێت، بەڵام مایەی دڵخۆشییە كە رووبەرێكی فراوانی نەگرتووە.
خاڵێكی تر لەوانە كە هەموویان کۆکن لەسەری، كێشەی خێڵەكی بووە، بۆیە هەموویان هەوڵیانداوە خوێنڕێژی ناو خۆیی كەمبێت، لەم حزب‌ و گروپ هەن هەوڵیان نەدابێت چارەسەری ئەم لایەنە بكەن.
خاڵێكی تر لەوانە بریتیبووە لە كوردبوون سیمای جوانی ئەم تەوژمانە بووە، هەموویان كۆكبوون لەسەرئەوەی ئەم كۆمەڵگەی كوردییە لە بنیاتە رووناكبیریەكەیەوە بەرەو بنیاتی سەربەخۆیی بڕوات و تێكەڵ نەبێت بەو تەوژمە هەرێمییەی لەناوچەكەدا هەیەو خواستی دەوڵەتە زلهێزەكان نەهێننەدی لەسەر خۆیان لە هەموویان گرنگتر بریتیبووە لە خاڵی هاوبەش.
من هەمووكات دەڵێم پڕۆژەی دیاری نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم بریتییە لە پرۆژەی رووناكبیریی گەلاوێژ، لە گەلاوێژدا خەڵكانی ئاینی‌و لیبراڵی چەپ كاریان كردووە ئەوتری نامەیان ناردووە بۆ مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد وتویان باشە تۆ چیت داوە لەم كۆنە پەرستانە بابەتەكانیان وەردەگریت‌ و بڵاویان دەكەیتەوە؟ بەڵام مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد توانیویەتی كۆنتڕۆڵی ئەو لایەنە بكات ئەو پڕۆژەیە وەك پڕۆژەیەكی گشتی كۆمەڵگەی كوردی بەهەموو فیكرو ئاراستە جیاوازەكانەوە بباتە پێشەوە، بۆیە لە راستیدا دووبارەبوونەوەی پرۆژەیەكی وەكو گەلاوێژ دەگمەنە. ناوەندی روناكبیری كوردی قەرزاری ئەم پرۆژەیەیە، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەم تەوژمانە گرفتیان هەبووە، یەكێك لەوانە دەشێ پرسیاری ئێستای ناوەندی رووناكبیری كوردی بێت، ئەگەرچی ئەم تەوژمە فكریانە لەناو كۆمەڵگەی كوردی وجودیان هەبووە، هیچیان نەبوونەتە خاوەنی كەسانێك كە تیۆریزەی ئەم تەوژمانە بكەنەوەو بتوانن بیرمەند بەرهەم بهێنن لای خۆیان.
زۆر دەگمەنە كۆمەڵگەیەك وەك كۆمەڵگەی كوردی ئێستاشی لەگەڵدا بێت باس لەبیرمەندێكی كوردی بكەین كە سنووری كورد بوون تێپەڕێنی وەك‌و بیرمەندێك لە یەكێك لەو تەوژمە فكریانە بیدۆزینەوە تەنانەت بە لایەنە ئاینێكەشیەوە. كۆمەڵگەی كوردی كۆمەڵگەیەكی ئاینی بووە بۆ زەمەنێكی زۆر و ئەمە گرفتی گەورەو پرسیاری جەوهەریشە بۆ كۆمەڵگەی كوردی بیرمەند یاخود فەیلەسوف بەرهەم ناهێنێت، لە راستیدا ئەمە پەیوەندیی بە بونیادە رووناكبیرییەكەو شێوازی مامەڵە كردن بە بونیادە رووناكبیرییەكەوە هەیە، پەیوەندیی بەوەوە هەیە كە ئەو قسەیە لە پێشدا رووی لە خۆم بێـت، تاقەتمان نییە بڕستی مانەوەمان نییە لەسەر بەدواداچوون‌ و وەكو خۆمان بمێنینەوە لەناو تەوژمێكی فكریدا نموونەی وەكو ئەوەی دواتر لەناو كەسێكی وەك مامۆستا محەمەددا هەڵدەكەوێت لە ڕاستیدا دەگمەنە لەناو كۆمەڵگەی كوردی. هەرچەندە هەر كەمە ئەو کۆنگرەیەی لەسەری كرا، هێشتا كۆمەڵێك لەوێ ناڕازی بوون كە وەك بیرمەند یان فەیلەسوف ناوی هاتبوو لەناو کۆنگرەکە ئەمە پەیوەندیی بەوەوە هەیە ناوەندی رووناكبیریی ئێمە هێشتا نەیانتوانیووە فەیلەسوفێك بەرهەمبهێنیت بەبێ ترس‌ و سڵەمینەوە پێی بڵێت بیرمەند یان فەیلەسوف كە ئەمە یەكێكە لەو خاڵە كەموكوڕیانەی لەناو ناوەندیی رووناكبیری ئێمەدا هەیە.
خاڵێكی تر، ئێمە بەو ناسكی‌ و سادەییە لەناو بونیادی كوردیدا وجودی هەبووە زۆر جار هێشتا پەلاماری ململانێی گەورەمان داوە، لەناو حزبێكی وەك هیوادا ململانێی چەپ‌و راست دروست دەبێت لەسەر پشتگیریی كردنی شۆڕش، ئایا پشتگیریی بكرێ یان نا، بە بیانوی ئەوەی هەندێكیان پێیان وابوو ئەمە رەوتێكی كۆنە پەرستی‌ و كلاسیكی هەیە پێویست ناكات پشتگیری بكرێت.
مەبەستم ئەوەیە ئەو ململانێ گەورەییەی لەنێوان ئەو دوو تەرزەدا هەیە، دەگوازرێتەوە بۆ ناو حزبێكی كوردی زەرەریش دەدات.
خاڵێکی تر ئەوەیە ئەو چینەی كە وەك خوێندەوار و وردە بۆرژوا سەیر دەكرێت لەناو مێژووی ئێمەدا، بەتایبەتی لەو قۆناغەدا بەداخەوە لەقۆناغەكانی دیکەشدا دووبارەبوونەوەی هەیە، ئەوەیە كە هەرگیز نەیتوانیووە خۆی لە هەژموون‌ و باڵادەستیی سەركردە كلاسییەكان رزگاربكات.
لە قۆناغەكەی خۆیدا سەیری «ژ.ك« دەکەین، دەبینین لەسەرەتادا كە دروستدەبێت بڕیاریان داوە كە هیچ كەسایەتییەكی ئاینی‌ و ئەوانەش كە لە بونیادی خێڵەكیدا پلەو پایە دارن بۆیان هەیە ببن بە ئەندام، بەڵام بۆیان نیە هیچ پلەو پۆستێكی حزبی وەربگرن بەڵام دوایی هەر خۆیان پەنا دەبەنە بەر قازی محەمەد تا ببێت بە سەرۆكی حزب. ئەمە بەهیچ شێوەیەك كەمكردنەوە نییە لە هەیبەتی قازی بەوەی كە من بێم بڵێم قازیان وەك سەركردەیەكی كلاسیكی هێناوە، بەڵام ئەمە رەخنەیە لەوەی لەكاتێكدا كە قازی دێت زۆر شت دەگۆڕێ كە لەوانەیە ئەگەر ژ.ك وەكو خۆی بمایاتەوە، بەو دەستەیەوە كە دروستیانكردووە، لە راستیدا رەوتی گەشەكردن و ئاراستەكردنی ئەو ناوچەیە ئاراستەیەكی تری وەردەگرت، نەك بەو ئاراستەیە كە كۆتایی پێهات.
لە حزبی هیوا-شدا بەهەمان شێوە بوو كۆمەڵێك خوێندەوار هاتن پڕۆژەی دروستكردنی پارتی هیوا-یان دانا، بەڵام ئەوانەی دەستەی دامەزرێنەربوون هیچیان جورئەتی ئەوەیان نەبووە بڵێت من دەبم بە سەرۆكی پارتەكە، بیریان لەوە كردەوە كەسێك بهێنن لە دەرەوەی خۆیان ناوی چەند كەسێك هات، یەكێك لەوانە ناوی مامۆستا رەفیق حیلمی بوو، دواجار دەبینین رەفیق حیلمی لە چایخانەیەكدا چوار ئەفسەرەكە دەیبینن وەكو هیتلەر سەلامی بۆ دەكەن، لەكاتێكدا پێویستی بەوە نییە وەكو وتم ئەوە رەخنە نییە لە چینە كلاسیكییەكە ئەوەندەی رەخنەیە لەو چینە كە دەكرێت بە وردە بۆرژواز ناوی ببەیت کەنەیتوانیووە خۆی لەو هەژموون‌ و باڵادەستییە رزگاربكات كە چینە كلاسیكییەكە لە پێش خۆیەوە تۆماری كردووەو لەمانەش كارەسات تر ئەوەیە دابەشبوونی كوردستان ئەگەرچی لە سەرەتاوە ئەگەر بە سنووری دەستكرد بووبێت، بەڵام ئەم دابەشبوون‌ و مامەڵەكردنەی هەر پارچەیەك لەگەڵ ئایدیاو نەتەوەیەك كە جیاواز بوو لە نەتەوەیەكی تر، ئەو پرسیارو رووبەڕووبوونەوانەی كە بۆ دەسەڵاتی عیراقی بۆ عەرەب زەرووربوو لە باشوور، جیاوازبوو لەو پرسیارو رووبەڕووبوونەوانەی لە رۆژهەڵات هەبوو ، وەك ئەوەی لە باكوور هەبوو، بۆیە دەبینین جیاوازیی وەڵامەكانمان وردە وردە ئەم دابەشبوونەوەی قووڵكردەوە بۆ دابەشبوونی فەرهەنگی‌ و كەلتووری بۆ دابەشبوونی كۆمەڵایەتی، ئەمە دواجار وایلێكردوین كە خەریكە بڵێم چەند نەتەوەیەكی كوردی دروستكردووە، ئەو نەتەوەییەی كوردەی هەبوو وەكو یەك نەتەوە، لە راستیدا خەریكە وجودی نامێنێت. من نامەوێت زیاتر قسەبكەم‌ و ئەوی تری بەجێ دەهێڵم بۆ بەڕێزتان هیوادارم بێزارم نەكردبێتن‌ و زۆر سوپاس بۆ گوێگرتنتان.
ئەكرەم میهرداد:
بە رای من دەبوایە ئەم كۆڕە ناوی كۆڕێك دەربارەی تەوژمە فیكرییەكان و رەنگدانەوەی لە رەوتی سیاسی كوردی بوایە، چونكە تۆ هەرگیز باسی رووناكبیریت نەكرد، هەتا پیرەمێرد هەتا گەلاوێژ ئەمەی تۆ باس كردووە سیاسەتە، لە هەموو بزووتنەوەی عوبەیدوڵڵای نەهریدا وەفایی تیایە لە بزووتنەوەی خۆیی بووندا كوا رووناکبیر؟ لە بزووتنەوەی شێخ مەحمووددا هەموو رووناکبیرەکان دژی شێخ مەحمود بوون، شێخ مەحموود هەموویانی زیندانیكرد، بۆیە قسەكە لەسەر ئەوەیە كە رووناكبیر كێیە، رووناكبیر ئەو كەسەیە كە پابەندیی یەكەمی بۆ ئازادییە بۆ وتنی حەقیقەتەو شارەزایەو زانایە وە تایبەتمەندە، ئەمانەی كە تۆ باستكردن، هەمووی سیاسەتە هیچی رووناكبیر نییەو نەبوو، جگە لەگۆڤاری گەلاوێژو پیرەمێرد كە دەبوایە لەسەر ئەوانە بە جدیی قسەت بكردایە و بەتایبەتی ئەو دووانە كە رووناكبیرن بە پلەی ئیمتیاز و كاریگەرن و شارەزان. ئەوانی تر هەموو سیاسیین واتە سیاسیین بۆ رێبازێكی دیاریكراو لە پێناوی بەرژەوەندییەكی دیاریكراو، بۆ نموونە: ئەو كەسانەی كە لەناو بزووتنەوەی چەپدا كاریان كردووە رووناكبیرەكان ئەوانەن كە لە دژی دەسەڵاتی حزبەكانی چەپ تیۆرییان نووسیووە، ئەوانەی بە شان و باڵی حزبەكانی چەپ و دەسەڵاتە چەپەكاندا شتیان نووسیوە، ئەو دیكتاتۆر و زاڵمانە بوون كە هەموو ناوەكانیان دەزانین، رووناكبیر پابەندیی یەكەمی بە ئازادییە بە مافی مرۆڤە بە وتنی حەقیقەتە، بەرگریی لەو كەسانە دەكات كە بێ دیفاعن و بێ سەنگەرن، ئەمانەی كە باسكراوە لە كورددا، هەموو ئەوانە لە حزبەكاندا بوون كە ئاوایان بۆ زەعیمەکان كردووە، رەفیق حلمی بیروباوەڕی ئاوا بووە، ئەمە خاڵێك.
خاڵی دووەم: ئەوەی كە رووناكبیر و وردە بورژوازی پۆلبەندیی كۆمەڵناسە سیاسی و فكریی و مەدرەسە فیكرییەكان بۆ رووناكبیر دەڵێت: چینی ناوەندی نوێ، چونكە وردە بورژوازی پۆلێنێکی زۆر كۆنە بۆ ئەهلی کەسابەت وجووتیار، بەڵام رووناكبیر بۆچی چینی ناوەندیی نوێیە؟ چونكە ئەو كەسەیە كە ئەم سێ شتەی پێیە: یا زانستی پێیە یان بڕوانامەی پێیە یاخود تەملیكی پێیە. ئەمە بەرهەمی دیموكراسی نوێیەو بەرهەمی پیشەسازیی نوێیە، بۆیە زۆربەی بیرمەندەکان بە رووناكبیر دەڵێن بەشێك لە چینی ناوەندی نوێ نەك وردە بۆرژوازی.
د.حسێن محەمەد عەزیز:
دەستخۆش، من تێبینییەكم هەیە، سەرەتا وتت كە مێژووی كورد هەمووی ستایش و پیاهەڵدان بووە، یەكەم شت دەبێت باسی شەرەفخانی بەدلیسی بكەین كە پتر لە 400 ساڵ لەمەوپێش ئەو شاكارە گەورەیەی نووسیوە كە بۆ چەندین زمانی جیهانی وەرگێڕدراوە و زۆر كەسیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە. راستە پیاداهەڵدانی تێدایە، بەڵام ئەو بەردی بناغەی مێژووی كوردی دامەزراندووە. دووەمین شت ئەگەر ئەو پیاداهەڵدانە واز لێبێنین و بێینە سەر ئەمین زەكی بەگ كە بە شێوەیەكی زۆر زانستیانە نووسرابێت لەسەر مێژووی كورد، ئەوەی كە خوێندەوارە بۆ نموونە كەمال مەزهەر یەك شتی تازەی نەهێناوە، كورد لە ساڵەكانی جەنگی جیهانی دا هەمووی بە دۆكۆمێنتەوە باس دەكات كە هەمووی تەواوە، بەڵام نەچۆتەوە سەر ئەو ڕێبازەی ئەمین زەكی لەسەری ڕۆشتووە. ئەمین زەكی ناكرێ رەخنەی لێ نەگیرێ، ئەو نووسینەی كە ئەو لەو سەردەمەدا نووسیوێتی هەندێ شتی راستی دەكەوێتە روو، هەندێ گۆڕانكاریی دەكەوێتە ڕوو، دەبینیت جیاوازن لەو شتانە، بەڵام نابێت ئەو شتەمان بیرچێ كە مێژووی كورد لەمێژەوە نووسراوەتەوە و ستایش و پیاهەڵدان نەبووە، تەنانەت پێناسەی تیایە لە مێژووەكاندا کە كورد كێیە، چەند دیالێكتی هەیە، زمانەكەی چۆنە. زۆر سوپاس
ستران عەبدوڵڵا:
زۆر سوپاس بۆ هەردوو كاك هیوا با من شاهیدییەك بدەم ئەم لێكۆڵینەوەیەی دكتۆر کە یەكێکیان ماستەرەكەیەتی ئەوی تریشیان دكتۆراكەیەتی، نەدەكرا لەوە زیاتر باسی بكات، هیوادارم هەڵسەنگاندمان بۆ قسەكانی دكتۆر بۆ ئەوەبێت هەمووی ئەو بیرۆکانەی ئەو هەیەتی لە رووناكبیریدا هەر ئەوە نییە، من دەمەوێ لەسەر خاڵێك قسە بكەم وەكو پێشنیاز بۆ دكتۆر و بۆ گفتوگۆی خۆشمان لەسەر بواری رووناكبیری.
یەكەم: ئێمە دەبێ باش تێبگەین كە چۆن لە ئەدەبدا ئەدەبی مقارن هەیە لە مەسەلەی مێژووشدا جۆرێك لە مقارن هەبێت، بۆ نموونە كە ئێمە دەڵێین یەكەم ڕۆژنامەی كوردیی لە مێژووی كورددا كوردستانە كە 4 لاپەڕەیە، رەنگە بۆ ئەمڕۆ بۆ كوردستانی نوێ بڵێین جا 4 لاپەڕە چییە 16 لاپەڕە دەردەکەین، بەڵام كە دێی بەراوردی دەكەی بە نەتەوەی تەنیشتیەوە كە توركن كە فارسن كە عەرەبن كە ئازەرین ئەم نەتەوانەی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تێدەگەین كە رەنگە بۆ نموونە توركەكان 8 لاپەڕەیان هەبووبێت، بۆیە بۆ كورد 4 لاپەڕە زۆرە، ئەم بەراوردە بۆ ئەوە گرنگە. وە ئەگەر هەمان بیرۆکە جێبەجێ بكەین لەسەر بڵاوبوونەوەی فیكری های هیتلەر، لە راستیدا نابێ دایببڕین لەو هەلومەرجەی ئەوکاتە، بەڵکو ئەم هەلومەرجەی ئێمە ئێستا سەیری رووناكبیری پێ دەكەین. رەنگە ئێستا ئەم پۆلێنکارییە بكەین، برادەرێك ئەو رۆژە باسیكرد وتی كە باسی پزیشكی دەكەین نازانین لە ساڵی چەندەوە بووە، پزیشكی چاو، هەناوی، بەڵام ئێستا لە جۆرەكانی پزیشكیدا چاو جیاوازە، بۆیە رووناكبیریی تایبەتمەبدییە، بۆیە لە خۆڕایی نییە رووناكبیرانی كورد یاخود تەوژمی فیكریی كوردی ئەمانەی ناونا منەوەرەكان، بۆئەوەی رزگارمان بێت لەو پێناسانەی كە رووناکبیر بە پێناسەی گرامشی چییە، بۆنموونە رووناکبیر یان خوێندەوار چییە؟ لەناو ئەدەبیاتی سیاسی و ئەدەبیاتی فیكری كوردی ئەم شتە ناوی منەورەكانە.
ئەگەر ئێمە بەراورد بكەین بەو پێوانەیە دایبڕێژین، هەمان ئەو كێشەیەی كە ئەوروپییەكان تووشیان دێ لە ڕووی مەركەزییەتەوە، زۆر جار كە باسی پێناسە دەكەن، ئێمەش لە خوارەوە تووشی كێشەی تر دەبین كە خۆمان ئەو بەراوردە ناكەین، بۆ نموونە لەناو عەرەبدا، لەناو توركدا واتە هەر كەسێك رۆژنامەكانی توركیا ببینێت هی 40ەكان كە من توركی نازانم، بەڵام هەندێك لە مانشێتەكانم خوێندۆتەوە، لەوێ زۆر بەئاشكرا توركیا چووە عیسمەت ئەنینۆ رێكەوتنی لەگەڵ هیتلەر ئیمزاكردووە بۆ بەرامبەرەكی لەگەڵ ئیمپریالیزمێك كە تا ئەوكاتە ئیپمریالیزمی بەریتانی بوو، زۆر كەس ئەو كاتە های هیتلەری پەیداكردووە، بۆ نموونە رەفیق حیلمی حەزی لێیە دیكتاتۆر بێت لە حوكمڕانیكردنی حزبەكەی خۆیدا، نموونەی لینینیشمان هەیە كە لینین حزبی مەركەزییە كە ئەو حزبە ئاسنینە كە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەری بینا كردووە، هەتا حزبە نەتەوە كوردییەكان حزبی شۆڤێنیستی نین، ئەگەر بۆ تەركیبەیەكی دیكتاتۆری بگەڕێین، خۆ رەفیق حیلمی دەیتوانی كە كار بە نموونەی لینینی بكات، ئەم های هیتلەرە نموونەیەك بووە بۆ هەموو كە چیرۆكەكەی مارف خەزنەدار هەیە ئەڵمان كوردی ئەو بابەتە نیشانەی ئەوەیە كە تەوژمی ئەڵمان پەرستی لە راستیدا تەوژمێك نییە كە تەنیا تایبەت بووبێت بەکوردەوە كە لە ئاكامی عەقڵییەوە بێت، بەڵكو لەهەموو ناوچەكە و ئەو ناوچانەی كە عەرەبیشن لە میسر ، ئێران هەوڵیدا پەیوەندیی لەگەڵ هیتلەر دروست بكات، مەلیك فاروق هەوڵیدا پەیوەندیی لەگەڵ هیتلەردا دروست بكات بۆیە كورد كە كاریگەر بێ بە فیكری هیتلەری، شتێكی غەریب نییەو هەمان شت بۆ نەتەوەكانی تر. بۆ نموونە فیكری عوسمانی كە لەسەرەتای سەدەی بیستدا نەك كورد بەڵكو دەیان مەیخۆری توركی هاندا كە شەڕ دەستیپێكرد لە جەنگی جیهانی یەكەمدا كە مەیخانەكانی ئیستانبوڵ چۆڵ بكەن و بچن بۆ مەیدانی جەنگ بەشداریی بكەن لە «غەزا»دا، كەواتە رەهەندێکی دینی هەبوو لە شەڕەكاندا، ئەوە بۆ توركەكان هەم تورك بوونە هەم عوسمانلی بوونە هەم دینی بوونیشە، هەمان شت بۆ كوردیش هەروا بووە، راستە خوێندەوارانی كورد لەو قۆناغەدا موتەدەین نەبوون، بەڵام بەشێك بوون لەو تەوژمە فیكرییەی كە دەبێت تۆ وازی لێ بێنیت و گۆڤارەكەت دابخەیت و بڕۆیت بۆ مەیدانی جەنگ، لە بەرئەوە ئەم بەراوردكارییە بۆ ئەوە باشە كە تۆ چۆن بتەوێ لە دینێك تێبگەیت، بەراوردی دەكەیت بەدینەكانی دیكە، بۆ ئەوەی لە مێژووی ئەم قۆناغە مێژووییەی كورد تێبگەیت، زۆر گرنگە وەك پێشنیاز دەكەم بۆ دکتۆر هیوا كە ئێمە لەسەر ئەو مێژووە دەنووسین بە دابڕاوی وەری نەگرین كە ئێمە بەشێكبین لە مێژووی ئەو میللەتانە كە ئێستا لەژێر کاریگەریی جیهانگیریداین، بۆ نموونە ئێستا کە باسی هێلەک زەردەكان دەكەین، بۆیە زۆر ئاساییە ئەوكاتەش خەڵك كاریگەر بووە بەو فیكرە سیاسیانەی كە هاتوون و رۆشتوون.
د.هیوا عەزیز:
دەستان خۆشبێت من لەقسەكەی دکتۆر ئەكرەم-ەوە دەستپێدەكەم كە سەبارەت بە ناونیشانەكە كە دەبوایە رەوتی سیاسی كوردی بوایە، من ئەوە دەڵێم لە راستیدا سەیركردنی ئەو قۆناغە بەچاوی ئەمرۆ دەمانباتەوە بۆ هەمان ئەو وەڵامەی كە كاتی خۆی مامۆستا مەسعود محمد بۆ ئەمیری حەسەن پوری نووسیوە دەڵێت: سەیركردنی نەتەوەی بێهێز بەچاوی نەتەوەی بەهێز بۆخۆی وەكو سەیركردنی مسكێنێكە بەچاوی ئاغایەك، هێشتا ئەو مسكێنە زوڵمی كەمتر لە خۆی كردووە، چونكە ئەگەر رۆژێك پاروویەكی چەوری بۆ هەڵكەوێت بۆ جارێك ئاغایانە بژی، بەڵام نەتەوەی بێهێز هەرگیز شتی وای بۆ نایەتە بوون، پاشان چەندین كەس ئاماژە بەوە دەكەن باڵاترین بڕوانامە خەسڵەتی رۆشنبیربوون بە خاوەنەكەی نابەخشێت، بۆ؟
چونكە بۆ نموونە كەسێك شارەزایە لە بواری یۆرانیۆم ئەمە پێیی ناوترێت رۆشنبیر، ئەمە تەنها كاری خۆی دەكات، رۆشنبیری ئەوەیە بێن پێكەوە رێككەوتنێك بكەن كە یۆرانیۆم دژی مرۆڤایەتی بەكارنەهێنرێت، ئەمە بابەتێكی زۆر گەورە‌ و فراوانە‌ و نامەوێت بچمە قووڵایی بابەتەكەوە.
پاشان ئەگەر پێت وابێت سیاسییەكان رۆشنبیر نین‌ و پیاوە ئاینییەكان رۆشنبیر نین، ئەمە كارەساتێكی گەورەیە، رۆشنبیری كوردی لە نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم‌ و سەدەی نۆزدەشدا پیاوانی ئایینی بوون، فێربوون‌ و خوێندەواری لە تەكیە‌ و مزگەوتەكاندا بوو لەوێ نەبوایە شوێن نەبوو لێی رۆشنبیر ببێت، بۆیە كە سەیری قۆناغێكی مێژویی دەكەیت دەبێت كاتەكەی شوێنەكەی‌ و كەسەكانی ببینیت، بۆیە ناكرێت بەچاوی ئەمڕۆ بەو شێوازە مێژوو بخوێنیتەوە، زۆرێك لەو پارت‌ و رێكخراوانەی دروستبوون بزانە كاری سەرەكیان سیاسی بووە یان كەلتووری، كۆمەڵەی تەعاون ‌و تەرەقی رۆژنامەی تەعاون‌و تەرەقی دەركردووە، كۆمەڵەی تەعالی جگەلەوەی هەوێنی دەركردنی رۆژنامە‌و گۆڤارە، ناوەندی فێركردن‌ و خوێندنیان دەركردووە نەك تەحلیلی سیاسی.
محەمەد ئەمین پێنجوێنی:
پێشەكی پیرۆزبایی لە پرۆفیسۆر دەكەم بۆ ئەوەی كە بەرۆحێكی شیكردنەوەو رەخنەگرانە لە مەسەلەی سیاسەت‌ و فكر‌و رۆشنبیری كوردی دەدوێت، ئێمە ئەگەر باسی رۆشنبیری كوردی بكەین لە سەردەمی شێخ مەحمود‌و بەدرخانیەكانەوە تا ئێستا نەیتوانیووە ببێت بە چینێک كە كاریگەری بكاتە سەر زهنی گشتی، كە باسی سیاسەتمەدار‌و سەركردەی كوردی دەكەین بەراستی تا ئێستاش سەركردەیەك نەیتوانی ببێت بە سەركردەی هەموو نەتەوەكە، دەبێت لێرە باسی ئەوە بكەین ئەو ناكۆكی‌ و یەكتر قبوڵنەكردن‌ و دژایەتی كورد لە سەردمی میرنشینەكان و حكومڕانییەكانەوە تائێستا چیە؟ یان بۆ فەیلەسوفێكمان نەبوو؟ ئەم پرسیارانە بهەژێنین لەناو ساڵۆنە ئەدەبیەكان‌ و میدیاكاندا كە بۆ ئێمە فەیلەسوفێكمان تیا دروست نەبوو، پێویستە ئەم پرسیارە بجووڵێنین لەناو چینی رۆشنبیرانی كورددا‌و خۆمان رەخنەبگرین‌ و بیری لێبكەینەوە بۆچی؟.
یان ئەمەی لە كوردستان روویدا بۆچی؟ ئایا لە جیناتماندا هەیە وابین؟ یاخود بۆمان نووسراوە وابین، یان كە كارەساتێكی ئیلاهییە یان خۆمان نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستە نە رۆشنبیرمان نە سیاسیمان نە تێكۆشەرمان بگەینە ئەو ئاستە كە قبوڵی ئەوە بكەین‌ و یەكێكی تری وەكو خۆمان قبووڵ بكەین.
سوپاست دەكەم هیوادارم دكتۆر‌و پرۆفیسۆرەكانمان ئەم پرسیارانە بوروژێنن، خۆ ئەقڵی مرۆڤایەتی سێ جۆرە، ئەقڵی گەورە ئەقڵی بچووك، ئەقڵی ناوەند، ئەقڵی گەورە ئەوەیە باسی فیكر‌و فەلسەفە دەكات، ئەقڵی ناوەندی ئەوەیە كە باسی رووداوەكان دەكات، ئەقڵی بچووكیش ئەوەیە كە باسی كەسەكان دەكات، بەڕاسیتی ئێمە هێشتا لەباسی كەسەكانداین، فڵان وایكرد ‌و وایكرد هەر لەسەردەمی میرنشینەكاوە تا ئێستاش كە سەردەمی عیلم‌ و تەكنەلۆژیا‌و مۆبایل‌ و فەیسبووك‌ و ئەم شتانەیە، سوپاستان دەكەم.
رەهبەر سەید ئیبراهیم:
زۆر سوپاس بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ بەراستی لە شتە هەرە جوانەكانی مەكتەبی راگەیاندنە، زۆر سوپاس بۆ هەردوو كاك هیوا بەراستی شتێكی جوانە، ئەو كارەیان کردووە، هیوادارم سەركەوتووبن، من شتێك دەڵێم دەبارەی رووناكبیری، پیاوی سیاسی دەبێت رووناكبیر بێت، بەڵام بۆ سەركردە جیاوازە، كاتێك كە پارتی دامەزرا حزبی رزگاری‌ و شۆڕش هاتن مامۆستا رەفیق حلمی یەكەم كەسە لەناو كورد پێ وترابێت مامۆستا.
هیچ حزبێكیش وەكو كاژیك خەڵكی رۆشنبیری تێدا نەبووە، بەڵام سەركردەیان نەبووە، كێشەمان سەركردەبووە.
گۆڕانكاری كراوە لە سیاسەتدا، بەراستی ئۆجەلان ئەو قۆناغەی بڕی، هی عەشایەری‌ و باكگراوەندی ئاینی‌، یان مام جەلال‌ و كاك نەوشیروانیش ئەو هێڵانەیان بڕی، تەنانەت قاسملوش.
باكگراوەندی قازی مەحەمدیش ئایینی بووە، لەسەرەتادا سیاسی نەبووە، مەسەلەی ئەوەش دەڵێن رۆشنبیر نابێت سیاسی بێت، نەخێر هەموو رۆشنبیرێك دەبێت سیاسی بن بەڵام حزبی نەبن.
مامۆستا مەسعود محەمەد پیاوێكی سایسی بوو، بیرمەندیش بوو، بەڵام چونكە حزبی نەبوو، هەموو حزبەكان دژی بوون، ئەمەیە رووناكبیر.

موعتەسەم نەجمەدین:
دەستخۆش كاك دكتۆر، بەراستی من پێچەوانەی د.ئەكرەم پێموایە بابەتێكی زۆر باش‌و بەپێزبوو، هەندێك تێبینی بچووكم هەیە، یەكێك لەوەی كە رەوتی چەپ هاتۆتە كوردستان لەرێگای حزبی شیوعی عیراقەوە یان ئەو بازنە رۆشنبیریانەی لەسەرەتای بیستەكان‌ و سییەكاندا دروستبوون كاریگەری راستەوخۆیان هەبوو لەسەر ناساندنی كورد بە چەپ‌ و سۆشیالیزم.
دواتریش هزری نەتەوەیی‌ و هزری سۆسیالیست پێكەوە گەشە دەكەنەوەو ململانێشیان لەنێواندایە، ئەم ناكۆكییە دواتر لەناو رەوتی سیاسی‌ و حزبە سیاسییەكاندا رەنگ دەداتەوە.
تۆ باسی نموونەی قازی محەمەدت كرد، بە هەمان شێوە لە كوردستانی عیراقیش دووبارە دەبێتەوە كاتێك حزبی شۆڕش‌ و حزبی هیوا دێن مەلامستەفا دەهێنن وەكو پیاوێكی خێڵەكی عەشایەری دەیكەن بە سەرۆكی حزب.
بەڵام لێرەدا شتێكی تر هەیە، تۆ باست لە تێزەكان‌ و رەوتەكان كرد، من ناوەڕۆكی بابەتەكەم بەلاوە گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە زۆر جوانت باسكرد، بەڵام بۆچی هەمزە عەبدوڵڵا پشتی مەلا مستەفای گرت، ئیبراهیم ئەحمەد پشتی نەگرت، ئەمانە بەرای من بابەتی عەشایەری نەبوون لەسەر بناغەی ئەوە نەبوو كە مەلا مستەفا شەعبیەتی هەیە، وەكو وتت سێ شت گرنگە، بەڵام پێموایە واقیعی كۆمەڵایەتیش گرنگە.
ئەو وڵاتانە یان ئەو واقیعی كۆمەڵایەتیانەی كە چینی كرێكار نیوە بەنیوە گەشەی كردووە، دەكرێت كرێكار لەگەڵ خێڵەكیدا لەسەر كۆمەڵێك بنەما نیوە بەنیوە حزبی پێشڕەو دابنێن.
بەڵام ئەو وڵاتانەی كە پارتی كرێكار یان چینی كرێكار تێیدا زۆر لاوازە، وەكو باشووری كوردستان ئەم وڵاتانە دەكرێت لەپاڵ پیاوێكی عەشایەریدا بتوانیت پارتێكی پێشڕەو بە ئاراستەیەکی پێشكەوتنەوە دابمەزرێنێ. ئەم بۆچوونانە جیاوازیی نێوان ئیبراهیم ئەحمەد‌ و هەمزە عەبدوڵڵاش بووە.
قسەكەی لەسەر ئەوەبوو خۆزگە بابەتەكەی تۆ چڕبوایەتەوە، بۆ نموونە ئەو بونیادەی كە لە پارتی دیموكراتی كوردستاندا دواتر ململانێ هزری ‌و فیكرییەكان گەیاندیانە ئەوەی دەرئەنجام بووە هۆی كۆمەڵێك ئینشیقاق.
مامۆستا مەحمود قەرەداغی:
دەستخۆشی لە دكتۆر دەكەین، دكتۆر باسی لەوە كرد كە ئەو حزبە سیاسییانەی دروستبوون لە كوردستاندا هەمیشە هەوڵیان بۆ ئەوە داوە كە كوردستان سەربەخۆ بێت یان دەوڵەتی قەومیمان هەبێت، بەڵام نموونەیەكمان هەیە كە حزبی شیوعییە، یەكەم حزبی شیوعی بەرنامەكەی ئەوە نەبووە كە ئێمە دەوڵەتێكی كوردیمان هەبێت، دووهەمیش لە كۆتایی چلەكانەوە بۆ كۆتایی پەنجاكان ئەوەی لە كوردستاندا بوون، ئەگەر شیوعی نەبووبێت‌ و ماركسیەتی نەخوێندبێتەوە باوەڕی تەواوی بە ماركسیزم نەبووبێت، بە رۆشنبیر دانەدەنرا.
ئەوە پرسیارێكە لە دكتۆری دەكەم بەتایبەت لە پەنجاكاندا ئەوەی كە ماركسی نەبوایە رۆشنبیریش بوایە بە رۆشنبیر دانەدەنرا، بۆچی؟ ئەمە رای هەمووی نەبووە بەڵام زۆرینە بووە لەناو كوردا كە ماركسیەكان بە رۆشنبیر دانراون لەناو كورددا، سوپاس.
گۆران فەتحی:
دەستخۆشی لەد.هیوا دەكەم زۆر لایەنی مێژوویی وروژاند، بەڵام من دوو تێبینیم هەبوو كە پرسیاریشە، باسی د.عەبدوڵڵا جەودەتت كرد، كە لە دامەزرێنەرانی ئیتحاد‌و تەرەقی بوو لەگەڵ چەند كەسێكی تردا، ئەمان زیاتر بیركردنەوەی عوسمانی بوو، بیركردنەوەی نەتەوەییان نەبوو، ئەوەندەی من ئاگاداربم دەیانویست هەموو نەتەوەكانی ناو دەوڵەتی عوسمانی مافیان وەكو نەتەوەكانی سەردەست بێت كە تورك بوون، بەڵام دواتر كە زانیان پاش ئیتیحاد‌و تەرەقی توركەكان زیاتر توندڕەو بوون، پرسیارەكەم ئەوەبوو د.عەبدوڵڵا كە واز دەهێنێت ناچێتە هیچ حزبێكی كوردییەوە چونكە حزبی كوردی لە توركیادا نەبووە، بۆیە بەشداریی لە كایە رۆشنبیرییەكەدا دەكات.
پرسیاری دووەمیشم ئەوەیە لە كوردستانی خۆمان بۆ بیرمەند دروست نابێت، بۆ كەسی دیار نابێت، ئێمە زۆر زۆر كەسی دیارمان تێدا دروستبووە شاربەدەر كراون، بۆ نموونە مەولانا خالید چەندین كەسی دیكەی بەتوانای كورد بۆ نموونە مەحوی، دێینەوە سەر ئەو قۆناغەی تۆ باست كرد لە بیستەكان‌ و كاتی شۆڕشەكانی شێخ مەحمود زۆر ئەفسەری كوردی بەتوانا لەدژی دەوڵەتی عوسمانی دەگەڕێنەوە خزمەت بكەن، لێرەدا چەند كەسێكیان دەكوژرێت‌و چەندیشیان بریندار دەكرێن، پاشان ئەفسەرە باشەكان كە دەیانەوێت خزمەت بكەن، زۆریان دەچنە بەغدا، دواتر لە هەیئەكانی حكومەتی عیراقدا كار دەكەن.
سەربەست محەمەد:
دەستان خۆش بێت، بەراستی ماوەی زیاتر لەپەنجا ساڵە زانكۆی سلێمانیمان هەیە هەروەها خوێنەواریش دەمێكە لە كوردستاندا هەیە، بەڵام كێشەی ئێمە ئەوەیە شتەكان زۆر بە رواڵەتی وەردەگرین و ناچینە ناوەڕۆكی‌و دڵی نایدەینێ، سوپاستان دەكەم.
د.هیوا عەزیز:
من دەست خۆشی لە مامۆستا محەمەد دەكەم لەگەڵ هەموو ئەو سەرنج‌ و تێبینیانەدام كە وتی، دڵنیایی بۆ قسەكەی كاك رەهبەر كە وتی سیاسەت‌ و رۆشنبیریی ئاوێزانی یەكن بە هەردوو دیوەكە ئاوێزانی یەكن، یان ئەوەتا رۆشنبیرێكە لەناو دەسەڵاتدا یان ئەوەتا دژیەتی، لەهەردوو حاڵەتەكەدا دەبێت ململانێی بكات‌ و سیاسەت بزانێت، هەردووكیان لەسەر یەك ناوەند شەڕ دەكەن، ئەویش كۆمەڵگە‌ و فەزای گشتییە.
هەردووكیان لە یەك شوێندا شەڕ دەكەن‌ و هەردووكیان خۆیان بەراست دادەنێن.
دەسەڵات پێی وایە باشترین مەدرەسە فكری‌و چارەسەرەكان لای ئەوە لە كاتێكدا بیری رخنەگر پێی وایە ئەوەی حكومەت دەیكات هەڵەیە ئەوەی خۆی دەیكات راستە، بۆیە ناكرێت ئەم دوو كایەیە لە یەك دابریت‌و پێت وابێت رۆشنبیر لەجیهانێكە‌و سیاسی لەجیهانێكی ترە ئەم بابەتە قسەی زۆر لەسەر كراوە و چووەتە ئاستی نكوڵی لێنەكردن.
سەبارەت بە قسەكانی كاك موعتەسەم ئەوەی كە جەنابی وتی راستە، بەڵام كاریگەریی شۆڕشی ئۆكتۆبەر‌ و ئاشنابوونی كورد لە خودی ئەو وڵاتە لە ئەنجامی شەڕی عوسمانی – روسی كە گیراون بە دیل‌ و لەوێ ئاشنابوون بە ئایدیای ماركسی سۆسیالیستی، ئەمەش كاریگەریی خۆی هەبووە، لە راستیدا بۆیە لەگەڵ ئەو قسانەی جەنابت هاوڕام.
سەبارەت بە باسكردن لە سەركردەی كلاسیك‌ و مەسەلەی مەلا مستەفا، لەراستیدا باس لەوە دەكرێت كاتێ مەلا مستەفایان دیاریكرد، خۆی لەوێ نەبوو، ئەمەش هەمان سیناریۆیە كە دووبارە بووەتەوە بۆ ئەوانەی ناو كۆبوونەوەكە هیچیان جورئەتی ئەوەیان نەبووە بڵێن من سەرۆكم بۆ ئیلا دەبێت بەشوێن یەكێكی دیكەدا بگەڕێیت كە وجوودی نییە، ئەمە دەمانباتەوە بۆ تیۆرەكەی هۆبس.
هۆبس پێوایە كاتێك عەقدی كۆمەڵایەتی دەكرێت، دەسەڵاتێك دروستببێت بۆ بەرگریی لە خەڵك، دەسەڵات لەناو ئەم گرێبەستەدا وجوودی نییە لەدەرەوەیەتی، بۆیە دەوترێت هۆبس بانگەشەی دەسەڵاتێكی دیكتاتۆری رەها دەكات، كە هەموو دەسەڵاتێکی لایە، چونكە ئەم بە گرێبەست نەهاتووە خۆی لەوێ نەبووە، ئەمان هاتوون رێككەوتوون با ئەم دەسەڵاتی هەبێت، یەكێك لەهۆكارەكانی تیۆریەكەی هۆبس لەوەوە سەرچاوەی گرتووە.
سەبارەت بەقسەكانی كاک گۆران هەندێکیانم باس كردبوو، راستە كەسی بەتوانا لەكۆمەڵگەكەماندا بوونی هەبووە، بەڵام ئەگەر كۆمەڵگەی كوردی وەكو كۆمەڵگەیەكی دینیش وەربگری، بۆ نموونە ئیبن سەڵاحی شارەزووریت هەیە، ئیبن جزیریت هەیە، كۆمەڵێكی تریش كە لە لوتكەدان لەبوارەكەی خۆیاندا، بەڵام ئەمانە خۆیان لەبوارە فیكری‌ و فەلسەفیەكەی نەداوە، تەنها رۆیشتوون بۆ ئەو بوارانەی لەراستیدا پێویستی بەبیركردنەوەیەكی قوڵە، هاتوون زانستە رووتەکەیان وەرگرتووە وەك لەوەی لەبواری فیكر‌و فەلسەفەدا ئیش بكەن بە گشتی، ئەوەی كاک سەربەستیش جگە لە روونكردنەوەكە دەستخۆشیم بۆی هەیە.
رەهبەر سەید ئیبراهیم:
سەبارەت بەقسەكانی مامۆستا مەحمود قەرەداغی لەسەر حزبی شیوعی، بەراستی هەر لە بناغەوە حزبی شیوعی بڕوای بەوە نەبووە كورد نەتەوە بووبێت، بۆ نموونەش مام جەلال بەهۆی فاتیح رەسوڵەوە دەبووە شیوعی، پاشان وتیان چی كتێبێكیان بخوێنینەوە، خۆ ئەوان باوەڕیان بە كورد نییە، پاشان فاتیح وتبووی ئەوە كتێبەكە مادام میللەتی كورد بەنەتەوە نازانن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

وەكو دیاریی كوردستانی نوێ‌، كۆڕێك لە ئێران و تۆرانەوە، لە خانەقینەوە تا لاچین

لەم دووتوێیەدا رۆژی 18/8/2019، كۆری ناساندن و واژۆكردنی كتێبی (یارو ...