سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » رامانێكی خێرا له‌ قه‌سیده‌ی سنووره‌كانی وه‌هم

رامانێكی خێرا له‌ قه‌سیده‌ی سنووره‌كانی وه‌هم

ئه‌مین مه‌حمود

هه‌میشه‌ شتێك هه‌یه‌ له‌ یاده‌وه‌رییه‌كانماندا ده‌مانجوڵێنێت، هیوایه‌ك له‌ ناخدا بزه‌مان ده‌خاته‌ سه‌ر لێو، كاتێك ئه‌وان نه‌مان ئێمه‌ش نامێنین وه‌ك بوونێكی فیزیكیی و میتافیزیكا، ئه‌وسا نامۆیی: شه‌ڕ به‌ ئیراده‌ی بێده‌سه‌ڵاتیی ده‌فرۆشێت و عه‌وداڵی ناسنامه‌ی بزربوومان ده‌كات له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ره‌كاندا دۆش داده‌مێنین، ئایا ده‌یدۆزینه‌وه‌ یان هه‌ر به‌ بزریی ده‌مێنێته‌وه‌؟ ئه‌م زۆرانبازییه‌ په‌لكێشی به‌ره‌نجام و هۆكاره‌كانمان ده‌كات! ئایا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێكی مه‌عریفی و نوێبوونه‌وه‌ و تێگه‌شتن هه‌ڵبنێین ده‌بێت ته‌نیا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ به‌ره‌نجامه‌كاندا بكه‌ین و هۆكاره‌كان فه‌رامۆش بكه‌ین؟ یان سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردن پێویستی به‌ بناغه‌گه‌لێكی مه‌نتیقی و زانستی هه‌یه‌ تاكو خۆمان ون نه‌كه‌ین؟ ئه‌وانی تریش ببینین! ئه‌ی هزری كۆ له‌ كوێدا چه‌ق ده‌به‌ستێت و ته‌نانه‌ت خودی خۆشی ده‌بێته‌ ڕێگر له‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌چووندا، ده‌كه‌وێته‌ جه‌نگێكی شاراوه‌ له‌گه‌ڵ بوونی خۆیدا، ئه‌م گرێكوێرانه‌ به‌ كێ ده‌كرێنه‌وه‌ و چۆن دركیان پێده‌كرێت؟ ئه‌و فاكته‌رانه‌ چین ئێمه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ و كۆیه‌كی یه‌ك پارچه‌مان لێ پێكدێنێت؟ ئه‌م پرسیارانه‌ به‌ چه‌ندان لێكۆڵینه‌وه‌ و موحازه‌ره‌ و توێژینه‌وه‌ی سۆسیۆلۆژی و سایكۆلۆژی وه‌ڵام نادرێنه‌وه‌ و هه‌ر كورت ده‌هێنن، ئه‌گه‌ر خۆمان له‌ نێرگزییه‌ت داماڵ نه‌كه‌ین و گوێ له‌ زمانی لۆژیك و هزر نه‌گه‌ین، ده‌كرێت له‌ زۆر گۆشه‌ نیگاوه‌ بۆ ئه‌م بابه‌تانه‌ بڕوانین و هۆ و به‌ره‌نجامه‌كان، یان په‌تاو چاره‌سه‌ره‌كان ده‌ستنیشان بكه‌ین. كه‌چی شاعیر دێت و به‌ زمانێكی هونه‌ریی و بۆتیقی تێكه‌ڵه‌یه‌كی هه‌ردوو دنیای مه‌عریفه‌ و سۆزمان ده‌رخوارد ده‌دات و پاشان ئاوی حه‌قیقه‌تی ده‌كه‌ین به‌سه‌ردا تاكو هه‌رس بێت و چاره‌سه‌ره‌كان خۆیان ورده‌ ورده‌ به‌ ده‌رده‌كه‌ون و له‌ به‌رده‌م شیعری سنووره‌كانی وه‌همدا خۆمان ده‌بینینه‌وه‌:- داماڵراو له‌و وه‌همانه‌ی ناوی شكست و دۆڕان و مه‌رگ و چۆكدادانه‌، به‌ڵام ئه‌و به‌ره‌نجامه‌ش پابه‌سته‌ به‌ راده‌ی متمانه‌و تێكه‌ڵاوبوون له‌گه‌ڵ دنیابینی و گه‌ردوونی فراوانی ئه‌م شیعره‌دا، تا چه‌ند پێمان هه‌رس ده‌كرێت و قبووڵمانه‌، یان روونتر بڵێین تا چه‌ند لێی تێده‌گه‌ین و كارتێكه‌ریمان له‌سه‌ر دروست ده‌كات و له‌ ناویدا خۆمان ده‌بینینه‌وه‌؟
ئه‌‌سپ سواره‌كان
نه‌وه‌ی جه‌نگ بوون
به‌ڵام گیرفانه‌كانیان پڕ
له‌ نامه‌ی،
خۆشه‌ویستی بوو.
له‌ژێر تریفه‌ی مانگه‌شه‌و
سنووره‌كانی وه‌همیان شكاند،
نه‌گه‌ڕانه‌وه‌.
كه‌واته‌ جه‌نگ ئه‌و نه‌فره‌ته‌یه‌ هه‌مووان په‌رته‌وازه‌ ده‌كات، كۆچ به‌ جوانییه‌كان ده‌كات، هه‌موو جۆره‌ شه‌ڕه‌ بچووك و گه‌وره‌كان، شاردراوه‌ و ئاشكراكان، راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆكان، ئه‌وانه‌ی به‌ ویست و هه‌ڵبژارده‌ی خۆمان و به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه‌ تێوه‌ی ده‌گلێین یان به‌ زۆره‌ملێ یه‌خه‌مان ده‌گرێت و راپێچی ناو گه‌رده‌لووله‌كه‌ی خۆیمان ده‌كات، به‌ڵام هه‌ر یه‌ك به‌ره‌نجامی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش ماڵوێرانی و كوژانه‌وه‌ی بوونی مرۆڤه‌، ئه‌سپ سوار ده‌كرێت هه‌ر جه‌نگاوه‌ر نه‌بێت، به‌ڵكو یاخی بوویه‌ك بێت له‌ جه‌نگ، قه‌له‌نده‌رێكی سه‌ر سنووره‌كان بێت هه‌ڵهاتبێت له‌ ده‌ڤه‌ره‌كانی مه‌سخبوون، چونكه‌ په‌یامی وان له‌سه‌ر ئاستێكی یونیڤێرساڵدا په‌خش ده‌بێت كه‌ (خۆشه‌ویستی)یه‌ به‌ هه‌موو مانا و چه‌مكه‌ به‌ربڵاوه‌كانیه‌وه‌، سه‌ره‌تا خۆشه‌ویستی بۆ ژیان و خودو ئه‌ویتر و دره‌خت و ئاو و هه‌ور و كارمامز و فلامینگۆ و له‌قله‌قه‌كان، تاوێر و لێره‌وار و شه‌و، دارستان و حۆری ده‌ریا و نه‌هه‌نگ و دۆلفین، گڵۆپ و دانه‌وێڵه‌ و توخمه‌ جۆراوجۆره‌كانی بوون، ئه‌وسا له‌ مانای ژیان تێده‌گه‌ین و چێژی لێده‌بینین، ئه‌م خۆشه‌ویستیه‌یه‌ ئاوات و سایه‌ی به‌له‌نگاز و رێبواران، هه‌مووان ده‌توانن له‌ ژێر ساباته‌كه‌یدا پشووی گیان و لاشه‌ بده‌ن.
پێچه‌وانه‌ی جه‌نگ
ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی جه‌نگه‌، جه‌نگ هه‌موو ئه‌م خۆشه‌ویستیانه‌ ده‌گۆڕێت بۆ رق و دووبه‌ره‌كی و وێرانیی، هه‌ر ئه‌م خۆشه‌ویستیه‌شه‌ له‌ پاشتردا سه‌رده‌كێشێت بۆ عیشق، كه‌ پله‌یه‌كی باڵاتره‌ له‌ خۆشه‌ویستی، به‌ مانای توانه‌وه‌ له‌ مه‌عشوقدا، وه‌لێ لای زۆرێك له‌ شاعیران و خوێنه‌رانیش ده‌قمان به‌وه‌وه‌ گرتووه‌ كه‌ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ته‌نیا بۆ دوو دڵدار به‌كاردێت له‌ ره‌گه‌زی نێر و مێ، كه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌م تێگه‌شتنه‌ سته‌مێكه‌ له‌ خودی ده‌لاله‌ته‌كان، یان ئه‌مه‌ش پاشخانی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌و برسییه‌ی شێوه‌ی مانگی لێ ده‌بێته‌ پارچه‌یه‌ك نان، بۆ شه‌وكوێریش ده‌بێته‌ گڵۆپێكی رووناك. ئه‌ی نه‌مانپرسیوه‌ ناوی چی له‌و خۆشه‌ویستییه‌ بنێین كه‌ دایكێك بۆ مه‌لۆتكه‌كه‌ی هه‌یه‌تی.
له‌ نه‌بوونی ئه‌و عیشق و خۆشه‌ویستییه‌ گه‌ردوونییه‌دا رۆژه‌كان ده‌وه‌ستن و كاژێره‌كان بێتوانا ده‌بن له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ بێزاركاره‌كان و ده‌ستهه‌ڵده‌گرن، رێگاكانی ژیانیش كوێر ده‌بنه‌وه‌ و مرۆڤه‌كان مزمه‌عیلانه‌ ته‌وقه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر ده‌كه‌ن، ئه‌وسا هه‌موو ئه‌و ملۆزمه‌ جۆراوجۆرانه‌ی یه‌خه‌ی مرۆڤیان گرتووه‌ زۆر به‌ ئاسانی ده‌بنه‌ خه‌ونێكی ناخۆش و ناڕه‌ونه‌وه‌، ئه‌وسا ده‌زانین ئه‌و میحنه‌تستانه‌ وه‌همێك بوو دروستكراو ده‌مانتوانی زۆر به‌ ئاسانی ده‌رباز بین و بیڕه‌وێنینه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و نه‌وه‌یه‌ رۆیشتن كه‌ تۆز و گه‌ردی خاكیشیان لا به‌ قه‌در بوو، جه‌نگ ئارامی لێ بڕیبوون و هه‌رچه‌نده‌ به‌دبه‌ختانه‌ ئه‌و نه‌وه‌یه‌ بوون كه‌ جه‌نه‌ڕاڵه‌ شكستخواردووه‌كان به‌رپایان كردبوو، به‌ڵام هه‌تا له‌ توانایاندا بوو لێی هه‌ڵهاتن و ده‌رگای هه‌موو ژووره‌ تاریك و ره‌شه‌كانیان پێوه‌دا و ئاوڕیان لێنه‌دایه‌وه‌، ئێستاش هه‌موو شته‌كان له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌و ته‌زووه‌ شیرین و رۆشنه‌دان بكرێته‌وه‌ به‌ به‌ریاندا و بكه‌ونه‌وه‌ جووڵه‌، ژیان ئاراسته‌ ونه‌كانی خۆی ببینێته‌وه‌، ئه‌مه‌ واقیع و حه‌قیقه‌ته‌، ته‌نیا یۆتۆپیا و ئه‌فسانه‌ی شیعریی نییه‌، هه‌موو باره‌ ناله‌باره‌كان كابوس و خه‌ونێكی ناخۆشن و سه‌ر ی ئاده‌میزاد و بوونه‌وه‌ره‌كان قورس ده‌كه‌ن، له‌گه‌ڵ سروشتی مرۆڤ و گه‌ردووندا یه‌كانگیر نابن، ته‌نیا به‌ لێدانی ئه‌م زه‌نگه‌ مژده‌به‌خشه‌ هه‌موو ژاوه‌ژاو و بێده‌نگییه‌كان ده‌ڕه‌وێنه‌وه‌ و هه‌موو وه‌همه‌كانی ترس و گومان و دۆڕان كه‌ ساڵانێكه‌ له‌ ده‌روونه‌كاندا ره‌گی داكوتا بوو، بوو بووه‌ حه‌قیقه‌ت ده‌پوكێنه‌وه‌ و رۆژێكی روون و بێ ڕتوش پێشوازی له‌ رۆژمێری ژیان ده‌كات، حه‌قیقه‌ت تیایدا باڵاده‌ست ده‌بێت، هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌و تۆوه‌ ره‌سه‌نه‌وه‌ چه‌كه‌ره‌ ده‌كه‌ن كه‌ ناوی عیشقی گه‌ردوونییه‌، زۆر كه‌م باسكراوه‌ و به‌كارهێنراوه‌، هه‌ر ئه‌ویشه‌ هه‌موو ماناكانی جوانی ژیانی تێدا جێده‌بێته‌وه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی پێ ده‌ڕازێنرێته‌وه‌. نه‌ك ته‌نیا ره‌گه‌كان، گوڵه‌ وشكه‌كان، وه‌رزه‌كان، میلی كاژێره‌كان، توله‌ڕێكان، كانییه‌ كوێره‌كان چاوه‌ڕوانی ئه‌و په‌یامانه‌ی خۆشه‌ویستیی گه‌ردوونیی ناو گیرفانی ئه‌و عاشقه‌ راسته‌قینانه‌ن، تاكو ژیان چێژی راسته‌قینه‌ و ره‌سه‌نایه‌تی خۆی به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌، كه‌ ساڵانێكه‌ له‌وه‌ته‌ی جه‌نگ هه‌موو شتێكی گۆڕی و كاولكرد، ئه‌ویش له‌ فه‌رهه‌نگی مرۆڤه‌كاندا بزر بووه‌.
په‌پوسلێمانكه‌‌‌
شه‌وانه‌ هه‌رگوێقوڵاخه‌
بۆ ته‌قه‌ی سمی ئه‌سپه‌كان
هه‌تا مژده‌ی هه‌ڵقوڵینی
‌كانییه‌ كوێره‌كانی هزر
به‌ وه‌همی چاوه‌ڕوانییه‌كان
بداته‌وه‌.
ئه‌م ئه‌سپانه‌ له‌ جۆرێكی تایبه‌تن، نه‌ك ئه‌سپه‌كه‌ی ته‌رواده‌، یان هی ناو ئه‌فسانه‌ی ئاشووری و هیندی و یۆنانییه‌كان، به‌ڵكو ئه‌سپه‌كان هه‌ر هی كورده‌وارین و هه‌موو شتێكیان جوانه‌، هه‌ر له‌ حیله‌یانه‌وه‌ تاكو ته‌قه‌ی ناڵی بن پێیان، هه‌تا غاردان و هه‌ڵبه‌زینه‌وه‌یان و سوارچاكه‌كانیشیان كه‌ كاراكته‌ری ناو فیكشن نین و واقیعین.
ئه‌مه‌شه‌ وا ده‌كات په‌پوسلێمانكه‌ لێره‌دا رۆڵێكی ته‌واو جیاوازی هه‌بێت، به‌ڵام هاوشێوه‌ی په‌یامه‌كانی تری، له‌وێ له‌ سوله‌یمانه‌وه‌ په‌یامی نارد بۆ به‌ڵقیس، به‌ڵام لێره‌دا چاوه‌ڕوانی پێدانی مژده‌ و په‌یامی ژیانه‌وه‌یه‌ بۆ هه‌موو هزره‌ مردوو و چه‌قبه‌ستوو و كۆڵه‌واره‌كان، به‌و په‌یامه‌ هه‌مووان له‌و خه‌ونه‌ بێدار ده‌بنه‌وه‌ كه‌ ساڵانێك باڵی تاریكی به‌سه‌ر رۆژه‌كاندا گرتبوو و جارێكی تر حه‌قیقه‌ت جێ به‌ وه‌هم له‌ق ده‌كات و ره‌سه‌نایه‌تی بوونێكی نوێ به‌ ژیان ده‌به‌خشێت، شایسته‌ی ژیانكردن بێت و به‌رگی ره‌شبینی و خۆخواردنه‌وه‌ و بێهیوایی به‌ هه‌مووان فڕێ ده‌دات و گژوگیاو گوڵ و گوڵزارو پێده‌شته‌كان و دونده‌كان. له‌گه‌ڵ نه‌ورۆزدا جارێكی تر و بۆ ئه‌به‌د ده‌گه‌شێنه‌وه‌ و له‌و ته‌پوتۆزه‌ خۆ ده‌ته‌كێنن كه‌ هه‌موو شتێكی بێتام و ناشیرین كردبوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ش هه‌ر به‌ره‌نجامێكه‌ و پابه‌سته‌ به‌ راده‌ی تێگه‌شتن له‌ هۆكاره‌ راسته‌قینه‌كه‌ی وه‌دیهێنانی ئه‌م ئه‌تمۆسفیره‌، كه‌ له‌ كرۆكی ئه‌م شیعره‌دا خۆی حه‌شارداوه‌ و ئه‌ویش زیندووكردنه‌وه‌ی مانا بزربووه‌كه‌ی خۆشه‌ویستییه‌ به‌ هه‌موو لق و به‌ش و جۆره‌كانییه‌وه‌.
* شیعری (سنووره‌كانی وه‌هم)، سۆران محه‌مه‌د، پاشكۆی (سێبه‌ر و سایه‌) لاپه‌ڕه‌(3)، به‌رواری 19/3/2019

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یه‌كه‌م رۆژی‌ مامۆستا ره‌مه‌زان فت!

مقداد شاسواری‌ ئێوه‌ كه‌ستان له‌وێ نه‌بوون. منیش له‌وێ نه‌بووم. ته‌نها ...