سەرەکی » مانشێت » لێكنزیكبوونەوەی تایبەت بە دیالۆگی عەرەب و كوردپەڕە 2

لێكنزیكبوونەوەی تایبەت بە دیالۆگی عەرەب و كورد

عومەر شێخ موس

لە سەردەمی هاوچەرخدا، هەوڵەكانی پێشوو بۆ پێشكەوتن و گەیشتن بە لێكگەیشتن و هەماهەنگی لەنێوان عەرەب و كورد، دەچنە خانەی هەوڵە سەرەتاییەكانەوە كە سەركردە كۆچكردووەكانی كورد وەك ئیبراهیم ئەحمەد لەڕێی نامیلكەی «العرب و الاكراد»وە دەستیان پێكرد لە ساڵی 1937 كە تێیدا داوای هاوپەیمانی ستراتیژی نێوان هەردوو نەتەوەی عەرەب و كورد كردبوو لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەمەش لەكاتێكدا كە مەلا مستەفای بارزانی، پێداگری لەسەر هاوپەیمانی لەنێوان عەرەب و كورد كردبۆوە لە عیراق، لەپێناو عیراقێكی دیموكراتی كە دان بە حوكمی ئۆتۆنۆمبیدا بنێت بۆ كورد، تا هەموو ئەو خواست و هەوڵانەی بۆ جیابوونەوە دەدرێت لەنێو بزوتنەوەی رزگاری كورد لە عیراق، نەمێنن.
جەلال تاڵەبانی، سەرۆكی پێشووی عیراق، لە تافی لاوێتیەوە، لەنێوان بەهێزترین دەستپێشخەر و پشتیوانكارەكان بۆ بنیاتنانی بەهێزترین پەیوەندی بزوتنەوەی نەتەوەیی پێشكەوتووخوازی عەرەبی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە. پەیوەندییە توندوتۆڵەكانی لەگەڵ ناسر و بن بیلا و سەركردە فەلەستینییەكان، ئاشكرا و دیارن، بە هەمان شێوە هەوڵەكانیشی لەپێناو یەكخستنی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی، دۆكۆمێنتكراون. سەركردە كوردەكانیش لە سوریا و لەنێوانیاندا دكتۆر ئیبراهیم زازا و عەبدولحەمید دەرویش، تۆماری هاوشێوەیان هەیە لە پتەوكردنی پەیوەندییەكانی عەرەب و كورد.
یەكێك لە خەسڵەتە دەركەوتووەكانی ئەو دیالۆگە، ئەوەیە كە تاكلایەنە بووە. بەردەوام كورد دەستیپێكردووە، و بە دەگمەن بە هەمان شێوە لەلایەن سەركردە عەرەبەكانەوە وەرگیراوە، جگە لەلایەن هەندێك لە رۆشنبیران و شاعیران و نوسەرانی بوێری عەرەبەوە نەبێت كە لەكاتی ئەو كارەساتانەی بەسەر كورددا هاتوون، وەك هەڵەبجە لە ساڵی 1988 و كۆمەڵكوژی ئێزدییەكان لە 2014لەلایەن داعشەوە لە شنگال، هەڵوێستی ئەرێنییان نواندووە.
بە بۆچوونی من لە داهاتوودا تا ئەو دیالۆگە سەربگرێت و بەرەنجامی ئەرێنی بەدەستەوە بدات، پێویستە دوو دید و پرۆگرامی جیاواز بگرێتەبەر:
1-بەر لە هەموو شتێك، پێویستە كراوە و راشكاوە و راستگۆیانە بێت.
2-دەبێت لەسەر ئاستێكی یەكسان بێت.
3-بۆ مەبەستی پێكهاتنەوەیەكی راستەقینە، پێویستە نەتەوەی عەرەب، بەوپەڕی بوێرییە، بەرپرسیارێتی ئەو ستەمەی لە رابردوودا لە دژی كەمینە كوردەكان لە عیراق و سوریا ئەنجامیانداوە، لە سەربەخۆیەوە، لەئەستۆبگرن.
4-لە فاكتەرە دیالكتیكیەكانی پەیوەندی نێوان ئەم زۆرینە- كەمینەیە، ئەوەیە كە زۆرینە بەردەوام ستەمی لەدژ ئەنجامداوە، بۆیە هەڵنانی هەنگاوەكان بەرەو چارەسەر و پێكهاتنەوە، دەبێت لەڕێی گوزارشتە فەرمییەكانی وەك گوناهباریی و قەرەبووكردنەوە،بێت. داوای لێبوردنی فەرمی حكومەتی ئوسترالیا بۆ گەلانی رەسەنی و راگەیەندراوە هاوشێوەكانی حكومەتی كەنەدا بۆ دانیشتوانە رەسەنەكان، كارێكی شیاوە لەو چوارچێوەیەدا.
5-دانپێدان و حاشانەكردن لە ستەمەكانی پێشوو، پێكهاتەی سەرەكی پرۆسەی پێكهاتنەوەیە. داڕشتنی یاسا و رێساكان بۆ چارەسەركردنی پاشماوەی سیاسەتەكانی رابردوو، بە هەنگاوێكی گرنگ دادەنرێن.
6-داننانی سیاسی بە كورددا وەك پرسی كورد، بە بەردی بناغەی هەر چارەسەرێك دادەنرێت لە كێشە و گیروگرفتەكانی پەیوەندییە هاوبەشەكانی نێوان عەرەب و كورد. بە هەمان شێوە لەنێوان كورد و ئێرانیەكان و نێوان تورك و كورد.
7-پێویستە زۆرینەی عەرەبی لە سوریا و عیراق، هەڵمەتی واقعی بۆ دابەشكردنی راستییە فەرهەنگییەكان لەبارەی كورد و زمان و فۆلكلۆر و كلتوری كوردەوە لە سیستمی خوێندن و میدیاكاندا دەستپێبكەن.
8-لەبەرانبەردا، پێویستە كوردیش خۆی لە عەقڵیەتی قوربانی ڕزگاربكات، و دەست بە دیالۆگێكی ئەرێنی بكات لەگەڵ زۆرینەی عەرەبی لە وڵاتەكاندا لەسەر هەموو ئاستەكان، تا بەسەر راستییە تاڵەكانی میژووی رابردوودا زاڵ ببێت و كار بۆ بنیاتنانی ئایندەیەكی هاوبەشی پڕشنگدار بكات.
9-پێویستە دیالۆگی ئەرێنی بۆ هەموو ئاستەكان درێژببێتەوە و كۆمەڵی مەدەنی و لە هەردوو لایەن بگرێتەوە. بۆ نمونە لەنێوان ژنان و خوێندكاران و لاوان و هونەر و كلتور و ئەدەب و میوزیك و شانۆ و بوارەكانی تری نێو رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی، رەنگبداتەوە.
10-رێكخستنی دیاردەی كۆمەڵایەتی بەردەوام و هاوبەش بۆ هاریكاریی و لێكگەیشتن لەنێوان كورد و عەرەب لە ناوچەكاندا لە هەموو ساڵێك.
11-دەركردنی كتێبی هاوبەشی ساڵانە كە چارەسەری دیاردە نەرێنیەكان بكات لە پەیوەندییەكانی نێوان عەرەب و كورد و ببێتە مایەی بەرچاوڕونكردنی پەیوەندییەكان و پەرەپێدانیان لە پەیوەندییە هاوبەشەكان.
12-پێكهێنانی سكرتاریەتییەكی هەمیشەیی دیالۆگی عەرەبی- كورد لە یەكێك لە پایتەختە عەرەبییەكانی وەك قاهیرە، یان بەیروت، لە هەرێمی كوردستان بۆ بەهێزكردن و پاراستن و بەردەوامی هەوڵەكان و قوڵكردنەوە و چەسپاندنی بنەماكانی لێكگەیشتن و دیالۆگی هاوبەش لەنێوان كورد و عەرەب.
13-پێویستی فراوانكردنی ئەو دیالۆگە، تا دیالۆگە هاوبەشەكان لەگەڵ ئێرانییەكان و تورك لەلایەن عەرەب و كوردەوە لەخۆبگرێت، ئەمەش بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییە ئەرێنییەكان و بەرژەوەندی هاوبەشی گەلانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. دەكرێت ئەو هەوڵە هاوشێوەی پێشنیارەكەی میر حەسەن بن تەڵاڵ، سەرۆكی كۆڕبەندی فكری عەرەبی بێت كە لە دوایین كۆڕی دیالۆگی عەرەبی- كوردی لە عەممان لە ئاداری 2019 لەژێر ناوی «پەرەپێدانی دیالۆگی شارستانی كە دەكرێت وامان لێبكات ببینە كۆمەڵە نەتەوەیەكی یەكگرتوو لە خۆرهەڵات» خرایەڕوو.
14-زیندووكردنەوەی بیرۆكەی پەیمانگەی عەرەبی- كوردی، هاوشێوەی پەیمانگەی ئەوروپایی كە لە كۆتایی ساڵانی چلی سەدەی رابردوو دامەزرا، بەوشێوەیە دەكرێت فراوان بكرێت و بكرێتە پەینگای كلتورە خۆرهەڵاتییەكان، بە تایبەت لەگەڵ گەلانی دەوروبەر.
15-پێداگریكردن لەسەر بەگەڕخستن و وەبەرهێنانی رۆڵی ژن لە پرۆسەی هەنگاونان بەرەو ئاسۆ هاوبەشەكان، ئەمەش لەبەر گرنگی ڕۆڵ و توانای گەورەی ژنان لە بواری فێركاری و كاریگەرییان لەسەر خێزان و منداڵ بەشێوەیەكی گشتی.
16-بایەخدانێكی تایبەت بە منداڵان، بە تایبەت لەڕێی پێداگریكردن لەسەر پرۆگرامەكانی خوێندن و نوێكردنەوەیان بۆ بنیاتنانی نەوەیەك كە میراتگری نەرێنیە كۆنەكان و كاریگەرییە كاولكارییەكانی نەبێت، و پشت بە دیدێكی ئەرێنی هاوبەش ببەستێت.
17-سودوەرگرتن لە تۆڕەكانی پێكگەیشتنی كۆمەڵایەتی لە بڵاوكردنەوە و گشتاندنی ئەو بەرهەمانەی كە لە ئەنجامی وۆرك شۆپ و كۆڕبەند و كۆنگرە هاوبەشەكانی تایبەت بەو هەوڵانەوە بەرهەم دەهێنرێن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*