سەرەکی » راپۆرت » له‌ عیراق قه‌یرانی‌ سه‌ركردایه‌تـی‌‌و قه‌یرانی‌ پڕۆژه‌یه‌

له‌ عیراق قه‌یرانی‌ سه‌ركردایه‌تـی‌‌و قه‌یرانی‌ پڕۆژه‌یه‌

د. ئه‌حمه‌د عه‌دنان ئه‌لمه‌یالی‌

پرۆجێكت سه‌ندیكه‌یت

پرۆسه‌ی‌ چاكسازی‌ له‌ عیراق له‌ كوێوه‌ ده‌ست پێده‌كات؟ بنیاتنانه‌وه‌‌و سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ له‌ كوێوه‌ ده‌ست پێده‌كات؟ ده‌وڵه‌ت له‌ كوێوه‌ ده‌توانێ سه‌ر پێی‌ خۆی‌ بكه‌وێته‌وه‌؟ ئه‌م پرسیارانه‌ به‌ ته‌نیا بۆ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ عادل عه‌بدولمه‌هدی‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌رۆكی‌ هه‌موو ئه‌و حكومه‌تانه‌ی‌ پێشوش ده‌گرێت كه‌ له‌ 2003وه‌ تا ئه‌مڕۆ وڵاتیان به‌ڕێوه‌ بردووه‌.
له‌ دوای‌ 2003وه‌ كۆمه‌ڵێكی‌ زۆر ئاسته‌نگ‌و گیروگرفت‌و كه‌موكووڕیی یه‌خه‌ی‌ به‌ ژیانی‌ سیاسی‌ عیراقی‌ گرتووه‌، سه‌ره‌تا له‌ ده‌ستوور‌و سروشتی‌ سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌، كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی‌ شێوازی‌ به‌شبه‌شێنه‌ی‌ لێكه‌وته‌وه‌‌و هه‌ندێك یاسای‌ هه‌ڵبژارد داڕێژرا كه‌ له‌گه‌ڵ واقیع یه‌كی‌ نه‌ده‌گرته‌وه‌، پاشان شه‌ڕ‌و ركابه‌ریی له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، به‌ جۆرێك حزب‌و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان هه‌موو كاركردنێكیان له‌سه‌ر بردنه‌وه‌ی‌ گره‌وی‌ هه‌ڵبژاردن‌و به‌رپرسه‌كانیش په‌رۆشی‌ پۆست‌و پله‌‌و پایه‌‌و ده‌ستكه‌وت بوو، به‌ شێوازی‌ خزمخزمێنه‌‌و ناسیاوی‌‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ تاكه‌كه‌سی‌ كاریان ده‌كرد‌و ئه‌و پێوه‌رانه‌یان به‌كار ده‌هێنا كه‌ دوور بوون له‌ لێهاتوویی‌و پسپۆڕیی له‌ كاره‌كاندا، له‌ كاری‌ سیاسیدا په‌یوه‌ست نه‌بوون به‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و هۆشیاری‌‌و رووناكبیری‌ تا له‌و رێگه‌یه‌وه‌ كاریگه‌ریی‌و سوودێكیان هه‌بێت، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش ئۆپۆزسیۆنی‌ حزبی‌‌و سه‌ندیكا‌و رێكخراوی‌ مه‌ده‌نی‌ نه‌بوو كه‌ ئامانجی‌ تۆكمه‌یان هه‌بێت، خۆ ئه‌گه‌ر به‌م دواییانه‌ش شتێكی‌ وا ده‌ركه‌وتبێ، ئه‌وا ئاماژه‌یه‌كی‌ باشه‌، به‌ڵام هێشتا په‌یڕه‌كردنی‌ كه‌لتووری‌ رووناكبیرانه‌ی‌ ئۆپۆزسیۆنی‌ مسۆگه‌ر نه‌كردووه‌، كه‌ تواناو كاریگه‌ریی هه‌بێت، ئه‌وه‌ی‌ ئێستاش هه‌یه‌ زیاتر ئۆپۆزسیۆنێكی‌ ئامۆژگاریكه‌ره‌‌و قوڵایی سیاسه‌تی‌ كاریگه‌ری‌ نییه‌.
هه‌موو ئه‌و كه‌موكووڕییانه‌ له‌ بنیاتنانی‌ ده‌وڵه‌تدا‌و هه‌ر هه‌وڵێكی‌ چاكسازیش په‌یوه‌ستن به‌ دوو بابه‌تی‌ سه‌ره‌كییه‌وه‌ ئه‌وانیش: یه‌كه‌م قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌‌و ده‌سته‌بژێرێكی‌ سیاسی‌ كه‌ توانای‌ چاكسازی‌‌و به‌ڕێوه‌بردنی‌ هه‌بێت. دووه‌میشیان قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ پڕۆژه‌ی‌ نیشتمانی‌ عیراقه‌، پڕۆژه‌یه‌كی‌ نیشتمانی‌ كه‌ خواستی‌ هه‌موو عیراقییه‌كان بهێنێته‌دی‌. ئه‌وجا خاڵی‌ دووه‌م په‌یوه‌سته‌ به‌ خاڵی‌ یه‌كه‌مه‌وه‌.
تا ئێستا گفتوگۆیه‌كی‌ جددی‌ له‌ باره‌ی‌ قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌وه‌ له‌ عیراق نه‌كراوه‌ كه‌ هه‌موو شكست‌و دواكه‌وتنه‌كانی‌ بخرێته‌ ئه‌ستۆ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ قه‌یرانه‌كه‌ به‌سه‌ر پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیدا زاڵه‌، ئه‌م سه‌ركردانه‌ی‌ ئێستا خاوه‌نی‌ ئه‌قڵیه‌تی‌ سیاسی‌‌و ئیداری‌ كارا‌و لێهاتوو نین، ئه‌وه‌ش وای‌ كردووه‌ هه‌ر هه‌وڵێكی‌ نوێگه‌ری‌‌و ده‌ركه‌وتنی‌ ده‌سته‌بژێرێكی‌ لێهاتوو له‌بار بچێت، ئه‌م دۆخه‌ش وای‌ كردووه‌ هه‌یكه‌لی‌ رێكخستن‌و پێكهاته‌ی‌ حزبه‌كان تووشی‌ داخوران بێت‌و په‌نا بۆ هه‌یكه‌لی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و رووناكبیری‌ ببات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌موو خواست‌و خولیایان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌‌و ده‌ستكه‌وته‌كانی‌ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵاتدا كورت ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش په‌لكێشیان ده‌كات به‌ره‌و بێده‌نگبوون له‌ ئاست دیارده‌كانی‌ گه‌نده‌ڵی‌ دارایی‌و سیاسی‌ بڕۆن، یان هه‌ر خۆشیان تێكه‌ڵ به‌ دیارده‌كه‌ ده‌بن.
ره‌فتاری‌ دواكه‌وتوانه‌ی‌ سه‌ركرده‌‌و ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ عیراق‌و دیارده‌ی‌ هه‌ژاری‌‌و بێكاری‌‌و پاشه‌كه‌شه‌ی‌ به‌هاو بنه‌ماكانی‌ راستگۆیی‌و ده‌ستپاكی‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ عیراقدا، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایان كرد عیراق بچێته‌ ریزی‌ وڵاته‌ دواكه‌وتووه‌كانه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ عیراق وڵاتێكی‌ خاوه‌ن سامانه‌‌و له‌ دوای‌ رووخانی‌ رژێمی‌ دیكتاتۆریشه‌وه‌ هه‌ندێك رواڵه‌تی‌ دیموكراسی‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، هه‌ر ئه‌و هۆكارانه‌ی‌ لای‌ سه‌ره‌وه‌ هۆكار بوون بۆ ئه‌وه‌ی‌ وێنه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ناشیرین له‌ خه‌یاڵگه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دروست كردووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ سیاسه‌ت‌و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ش كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌م وێنه‌ ناشیرینه‌ گه‌یشتۆته‌ راده‌یه‌ك، هه‌ر كه‌سێك خۆی‌ كاندید بكات بۆ بوونه‌ ئه‌ندام له‌ په‌رله‌مان، یه‌كسه‌ گومانی‌ ده‌خرێته‌ سه‌ر‌و به‌ گه‌نده‌ڵ‌و دارده‌ست‌و له‌یستۆكی‌ ده‌ستی‌ ئه‌م‌و ئه‌و تۆمه‌تبار ده‌كرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر رایشیگه‌یاندبێت كه‌ سه‌ربه‌خۆ‌و بێلایه‌نه‌.
ئه‌م گومانه‌ش زۆر واقیعی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ پشتڕاستی‌ ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ زۆر كه‌سێك كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ هیوایه‌كیان پێی‌ هه‌بووه‌‌و گه‌نده‌ڵ نه‌بووه‌‌و خزمخزمێنه‌ی‌ نه‌كردووه‌، ده‌بینی‌ كه‌وتۆته‌ داوی‌ سیاسه‌ته‌وه‌، دواتر خۆی‌ له‌بیر ده‌كات‌و مێژووی‌ خه‌بات‌و قوربانییه‌كانی‌‌و نیشتمانپه‌روه‌رییه‌كه‌ی‌‌و به‌ڵێنه‌كانی‌ كه‌ له‌ كاتی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ هه‌ڵبژاردندا دابووی‌ له‌بیر ده‌چێته‌وه‌، به‌وه‌ش بۆ هاووڵاتیانی‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ هه‌رچییه‌كی‌ كردووه‌ له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌‌و بۆ ئه‌وه‌ بووه‌ چنگی‌ له‌ ده‌ستكه‌وته‌كان گیربێت‌و پاشان پشت بكاته‌ خه‌ڵكه‌ هه‌ژاره‌كه‌‌و ته‌نانه‌ت چینه‌ مامناوه‌نده‌كه‌ش كه‌ خۆی‌ پێشتر سه‌ر به‌و چینه‌ بووه‌.
هه‌موو ئه‌م ئاماژانه‌ بوونه‌ هۆی‌ دروستكردنی‌ هه‌ستی‌ نائومێدی‌ له‌ دڵی‌ هاووڵاتیاندا، دوای‌ ئه‌وه‌ش قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌ی‌ كارای‌ لێكه‌وته‌وه‌، نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ وه‌هاش كه‌ توانای‌ دروست كردنی‌ كاریگه‌ری‌ نه‌بێت، ده‌بێته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ورده‌ ورده‌ له‌ به‌شداریی سیاسی‌ ده‌كشێنه‌وه‌‌و ده‌ستبه‌رداری‌ مافی‌ ده‌نگدانی‌ خۆیشی‌ ده‌بێت‌و سه‌ره‌نجام ده‌بینیت پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ كارا‌و ئیجابی‌ كه‌ هه‌موان به‌شداربن روو نادات‌و جێبه‌جێ نابێت.
ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی‌ سه‌ركرده‌‌و پێشه‌نگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش هه‌مان قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌ی‌ كارا‌و كاریگه‌ر هه‌یه‌‌و كاری‌ كردۆته‌ سه‌ر دۆخه‌ سیاسییه‌كه‌، چونكه‌ ئه‌م جۆره‌ سه‌ركرده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ وه‌ك پێشه‌وا ئایینی‌‌و خێڵه‌كییه‌كان له‌ قه‌یرانه‌كه‌دا به‌شدارن، ئه‌مانه‌ یان ئه‌وه‌تا خۆیان به‌دوور ده‌گرن له‌ سیاسه‌ت‌و به‌مه‌ش گۆڕه‌پانه‌كه‌ هێنده‌ی‌ تر چۆڵ ده‌كه‌ن بۆ سیاسییه‌كان، چونكه‌ فشار دروست ناكه‌ن‌و چاودێری‌ سیاسییه‌كان ناكه‌ن، یان هه‌ندێكیان ئه‌وه‌تا له‌گه‌ڵ سیاسییه‌كاندا دانوویان ناكۆڵێت‌و ناتوانن له‌سه‌ر بنه‌مای‌ پشتبه‌ستن به‌ یه‌كتر‌و خزمه‌تی‌ هاوبه‌ش‌و به‌رژه‌وه‌ندی‌ هاوبه‌ش له‌ هه‌ڵوێسته‌ فیكری‌‌و سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و رووناكبیرییه‌كاندا شانبه‌شانی‌ یه‌ك بڕۆن، ئه‌و كاتیش سه‌ركرده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان پشتیوانی‌ له‌ سه‌ركرده‌ی‌ گه‌نده‌ڵ ده‌كات‌و ره‌خنه‌ی‌ لێناگرێت‌و له‌ كاتی‌ ره‌فتاری‌ ناشیریندا ئاگاداری‌ ناكاته‌وه‌.
سه‌ركرده‌‌و پێشه‌وا رووناكبیری‌و مه‌ده‌نییه‌كانیش كه‌ له‌ بواری‌ رۆشنبیریدا قورسایی هه‌یه‌ له‌ ئاست پێویستدا نین، ئه‌وانیش یان بڕیار ده‌دات له‌ گۆڕه‌پانی‌ سیاسه‌تدا كارا بێت، یان ئه‌وه‌تا دوور به‌ دوو رۆڵی‌ شیكار‌و ره‌خنه‌گر‌و پسپۆڕی‌ سیاسی‌‌و راگه‌یاندن‌و هونه‌رمه‌ند‌و نووسه‌ر‌و ئه‌دیب ده‌گێڕێت، ئه‌ویش له‌ چوارچێوه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆییه‌كی‌ سنوورداردا، یان ئه‌وه‌تا چۆته‌ حزبێكه‌وه‌‌و ئه‌ویش به‌ دوای‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌‌و پله‌‌و پایه‌دا ده‌گه‌ڕێ‌و به‌رگری‌ له‌ سیاسییه‌كان‌و فیكر‌و هه‌ڵوێسته‌كانیان ده‌كات، كه‌ ده‌بوو پێچه‌وانه‌ بێت، ده‌بوو ساسییه‌كان دوای‌ فیكر‌و هه‌ڵوێستی‌ رۆشنبیران بكه‌ون‌و سوود له‌ هه‌ڵوێستی‌ رۆشنبیرانه‌یان‌و هزری‌ پێشكه‌وتنخوازانه‌یان‌و پێگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یان وه‌ربگرێت.
با ئه‌وه‌شمان له‌ بیر نه‌چێت كه‌ هه‌ندێك ده‌نگ هه‌ن، ده‌نگی‌ رۆشنبیرانه‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌، به‌ڵام ده‌نگێكی‌ لاوازن، ئه‌وان هێشتا له‌ تێكۆشاندا بۆ ئه‌وه‌ی‌ سیاسه‌ت‌و رۆشنبیری‌‌و شارستانی‌‌و ئایین، هه‌ریه‌كه‌ رۆڵی‌ خۆی‌ بگێڕێت‌و كاریگه‌ری‌ هه‌بێت له‌سه‌ر سیاسه‌ت، ئه‌م جۆره‌یان پێویستی‌ به‌ پشتیوانی‌ هه‌یه‌‌و پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ راگه‌یاندنه‌كان تیشك بخه‌نه‌ سه‌ری‌ تا بتوانن رۆڵ‌و كاریگه‌رییان هه‌بێت.
ئه‌گه‌ر كێشه‌كه‌ قه‌یرانی‌ نه‌بوونی‌ سه‌ركرده‌ بێت، كه‌واته‌ ده‌بێ سه‌ركرده‌ی‌ ئه‌وتۆ دروست بكرێت كه‌ توانای‌ پڕۆژه‌ی‌ نیشتمانی‌ هه‌بێت، پڕۆژه‌یه‌كی‌ نیشتمانی‌ ته‌واوه‌تی‌‌و راست‌و دروست كه‌ چاكسازی‌ سه‌رتاسه‌ری‌ له‌ بواری‌ سیاسی‌ نیشتماندا له‌خۆ بگرێت، چاكسازی‌ له‌ هزر‌و ره‌فتاری‌ سیاسی‌‌و داڕشتنه‌وه‌ی‌ هه‌یكه‌لی‌ دامه‌زراوه‌كان‌و یاساكان‌و رێسا‌و رێنماییه‌كان به‌ جۆرێك هه‌موویان له‌ خزمه‌ت‌و به‌ ئاراسته‌ی‌ بنیاتنانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ تۆكمه‌‌و راست‌و دروست بێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ متمانه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ سیاسه‌ت بگه‌ڕێته‌وه‌، چونكه‌ متمانه‌ی‌ خه‌ڵك به‌ سیاسه‌ت ناگه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر هانده‌رێك نه‌بێت‌و سیاسه‌ت چاره‌سه‌ر‌و رێگه‌چاره‌ی‌ جێگره‌وه‌ی‌ نه‌بێت‌و توانای‌ ئه‌فراندنی‌ خولیا‌و گۆڕانكاریی نه‌بێت‌و ئاسۆیه‌كی‌ گه‌ش له‌به‌رچاو نه‌گرێت.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و پڕۆژه‌‌و به‌رنامه‌ حزبی‌و حكومییانه‌ی‌ پێشنیاز ده‌كرێن‌و ده‌خرێنه‌ روو، ته‌نانه‌ت به‌یاننامه‌‌و هه‌ڵوێست‌و راپرسی‌‌و ناڕه‌زاییه‌كانیش ته‌ژین له‌ كه‌موكووڕیی‌و ئاسته‌نگ‌و گیر‌وگرفت‌و بۆ جێبه‌جێ كردن نابن، چونكه‌ ناچنه‌ خانه‌‌و چوارچێوه‌یه‌كی‌ ته‌واو‌و به‌ركه‌ماڵ كه‌ سه‌ركرده‌‌و ده‌سته‌بژێری‌ كۆمه‌ڵگه‌و ده‌وڵه‌ت كاریان له‌سه‌ر بكات، تا ئه‌و كاته‌ش سه‌ركرده‌ ئه‌و كێشانه‌ی‌ هه‌بێت كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد، هۆشیاریی به‌شی‌ ئه‌وه‌نده‌ نییه‌ كه‌ له‌ لایه‌نه‌ باشه‌كانی‌ سیستمی‌ سیاسی‌ تێبگات، كه‌واته‌ ویستی‌ سیاسیشی‌ نابێت، به‌بێ دروستبوونی‌ ویستێكی‌ به‌هێزی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و رووناكبیریش كه‌ په‌ی‌ به‌ گرنگی‌ چاكسازی‌‌و گۆڕانكاری‌و نوێبوونه‌وه‌ ببات‌و توانای‌ ره‌خنه‌ له‌ خۆگرتنی‌ هه‌بێت‌و توانای‌ ده‌ستنیشان كردنی‌ خاڵه‌ لاوازه‌كانی‌ خۆی‌ هه‌بێت‌و توانای‌ بنبڕكردنی‌ هه‌موو جۆره‌ ئاكارێكی‌ گه‌نده‌ڵی‌‌و خزمخزمێنه‌‌و كرده‌وه‌ باو‌و داخوراوه‌كانی‌ هه‌بێت، به‌بێ ویستێكی‌ وا هیچ پڕۆژه‌یه‌كی‌ هاوسه‌نگ جێبه‌جێ نابێت كه‌ توانای‌ ره‌چاو كردنی‌ به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌و به‌ها مرۆیی‌و بنه‌ماكانی‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌ خۆی‌ هه‌بێت.
هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كی‌ نیشتمانی‌ مه‌رجه‌ سه‌ركرده‌ی‌ كارا‌و به‌هێز‌و لێهاتوو بوێری‌ تێدا بێت، كه‌ هه‌ڵگری‌ هزری‌ چاكسازی‌‌و نوێبوونه‌وه‌ بێت‌و كار بكات بۆ دامه‌زراندنی‌ پڕۆژه‌ نیشتمانییه‌كه‌‌و بنیاتنانی‌ دامه‌زراوه‌ی‌ ئه‌وتۆ كه‌ له‌ توانایدا بێت كه‌شێكی‌ سیاسی‌ نوێ فه‌راهه‌م بكات، كه‌شێكی‌ سیاسی‌ كه‌ به‌ بنه‌ما‌و یاسا‌و رێسا به‌ڕێوه‌ بچێت‌و له‌ داخران‌و پاشه‌كشه‌وه‌ هه‌نگاو بنێت به‌ره‌‌و كرانه‌وه‌‌و پێشكه‌وتن.
له‌ راستیدا ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ بۆ پێشكه‌ش كردنی‌ پڕۆژه‌ی‌ نیشتمانی‌ له‌ عیراق، به‌ڵام سه‌ركرده‌ عیراقییه‌كان كۆك نین له‌سه‌ر بنه‌ماكان‌و خاڵه‌ جێگیره‌كانی‌ پڕۆژه‌یه‌كی‌ وا، هه‌ندێكیان دان به‌وه‌دا نانێن كه‌ یه‌ك گه‌ل بێت، به‌ڵكو پێیان وایه‌ به‌شێكه‌ له‌ گه‌لێكیتر، هه‌ندێكی‌ تر پێیان وایه‌ عیراق له‌ چه‌ند نه‌ته‌وه‌‌و تایه‌فه‌یه‌ك پێكهاتووه‌ كه‌ هیچ شتێك پێكیانه‌وه‌ نابه‌ستێته‌وه‌. جگه‌ له‌وه‌ش سه‌ركرده‌كانی‌ عیراق كۆك نین له‌سه‌ر بایه‌خبه‌ندی‌ بابه‌ته‌ گرنگه‌كان‌و مه‌ترسی‌و ئاسته‌نگه‌كان كه‌ رووبه‌ڕووی‌ وڵات ده‌بنه‌وه‌، كۆك نین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كێ دۆسته‌‌و كێ دوژمنه‌، له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ هه‌ر قه‌یرانێك ده‌بینین هه‌وڵه‌كانی‌ چاره‌سه‌ر‌و تێپه‌ڕاندنی‌ سه‌ركه‌وتوو نابێت، دواییش یان له‌بیر ده‌كرێت، یان ده‌خرێته‌ خانه‌ی‌ ناكۆكی‌ سیاسییه‌وه‌، ناكۆكییه‌كان زۆر قوڵ بوونه‌ته‌وه‌، ته‌نانه‌ت بابه‌ته‌ ره‌مزییه‌كانیشی‌ گرتۆته‌وه‌، ئه‌وه‌تا 16 ساڵه‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان رێك ناكه‌ون له‌سه‌ر ئاڵایه‌كی‌ نوێ بۆ عیراق، رێك نه‌كه‌وتن له‌سه‌ر سرودی‌ نیشتمانی‌ نوێ، تا ئێستاش گه‌لی‌ عیراق سرودێكی‌ نیشتمانی‌ ده‌چڕێت كه‌ عیراقی‌ نییه‌. هاووڵاتیان مه‌گه‌ر له‌ دروشمه‌كاندا ببنین یه‌كگرتوون.
له‌به‌ر هه‌موو ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ باس كران، پێویسته‌ سه‌ركرده‌‌و پێشه‌وا سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و رووناكبیری‌‌و فیكرییه‌كان به‌رپرسیاریی بگرنه‌ ئه‌ستۆ‌و واز له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ تاكه‌كه‌سی‌ بهێنن‌و بیر له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ وڵات‌و خه‌ڵكی‌ وڵاته‌كه‌یان بكه‌نه‌وه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ئه‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌ پێویستن:
-1هاتنه‌پێشی‌ سه‌ركرده‌ی‌ نیشتمانی‌ نوێ له‌ هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌دا، له‌گه‌ڵ فراوانكردنی‌ رۆڵی‌ پێشه‌وا كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئایینی‌‌و خێڵه‌كییه‌كان له‌ بواری‌ كایه‌ی‌ سیاسیدا.
-2گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ شكۆ بۆ هاووڵاتی‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هاووڵاتیبوون، نه‌ك تایه‌فه‌‌و مه‌زهه‌ب، له‌گه‌ڵ رێزگتن له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ كه‌لتووریی.
-3داخستنی‌ ته‌واوه‌تی‌ دۆسێی‌ گه‌نده‌ڵی‌ سیاسی‌‌و به‌شبه‌شێنه‌‌و ده‌ستپێكردن به‌ ئه‌زموونی‌ پسپۆڕیی‌و لێهاتوویی‌و ده‌ستپاكی‌‌و دانانی‌ میكانیزمێك بۆ رێگرتن له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ پێشتر رووی‌ داوه‌.
-4كاركردن بۆ دامه‌زراندنی‌ شێوازێكی‌ نوێی‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌و به‌ڕێوه‌بردن‌و وه‌به‌رهێنان له‌ بازنه‌ی‌ ده‌رفه‌ته‌ له‌ده‌ستچووه‌كان‌و كاركردن بۆ گۆڕانكاریی دیموكراسی‌، له‌مه‌شدا به‌شێكی‌ زۆری‌ به‌رپرسیاریی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی‌ هاووڵاتی‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هاووڵاتیان خۆیان ئه‌و سه‌ركردانه‌ هه‌ڵده‌بژێرن، له‌مه‌ودوا پێویسته‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركرده‌دا هاووڵاتی‌ خۆی‌ له‌ وابه‌سته‌یی سیاسی‌‌و ئایینی‌ رزگار بكات.
-5په‌نابردن بۆ مه‌رجه‌ ئایینییه‌كان بۆ ئامۆژگاری‌‌و هه‌ڵوێستی‌ له‌ پشتیوانی‌ كردنی بۆ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان‌و كاركردنیان وه‌ك هێزێكی‌ فشار بۆ چاكسازی‌.
ئه‌م رێگه‌چارانه‌ ده‌رفه‌تی‌ كراوه‌ن له‌به‌رده‌م سه‌ركرده‌كانی‌ ئێستادا، به‌ڵام ئه‌مان نایانه‌وێ خۆ له‌ قه‌ره‌ی‌ سیناریۆی‌ چاكسازی‌‌و گۆڕانكای‌ بده‌ن‌و ده‌یانه‌وێ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بمێننه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م دۆخه‌ تا سه‌ر هه‌ر وانابێت، چونكه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕوات چاره‌سه‌ری‌ ئاشتیانه‌ پاشه‌كشه‌ بكات‌و رێگه‌چاره‌ رادیكاڵ‌و توندوتیژه‌كان بۆ گۆڕانكاریی دێنه‌ پێش.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دوا پەرەسەندنەكانی رێكەوتنی هەسەدە ‌و سوپای سوریا

پاش ئەوەی بە چاودێریی روسیا، هێزەكانی سوریای دیموكرات (هەسەدە) ‌و ...