سەرەکی » دۆسێ » ژن له‌ نێوان خواستى سياسى و به‌ربه‌سته‌ كۆمه‌ڵايه‌تيیه‌كاندا

ژن له‌ نێوان خواستى سياسى و به‌ربه‌سته‌ كۆمه‌ڵايه‌تيیه‌كاندا

شاناز هيرانى

پرسى ژن به‌رده‌وام يه‌كێكه‌ له‌ پرسه‌ هه‌ر گرنگه‌ و گه‌وره‌كان له‌ناو سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگه‌كاندا، ته‌وه‌رێكه‌ هه‌ميشه‌ جێگه‌ى مشتومڕبوه‌. به ‌تايبه‌ت له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ داخراوه‌كاندا(كۆمه‌ڵگه‌ ئيسلاميه‌كانيش به‌تايبه‌ت)، چونكه‌ له‌ژێر رۆشنايى پێشكه‌وتن و پێگه‌ى ژنان له‌هه‌ندێك وڵاتدا، ئه‌و پرسه‌ گۆڕانێكى بنه‌ڕه‌تى و قووڵى به‌سه‌ر ديمه‌نى كۆمه‌ڵايه‌تى گشتيدا هێناوه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا له‌ هه‌ندێك وڵاتانى تردا، ئه‌و پرسه‌ تا ئێستاش به‌سته‌يه‌ به‌ چه‌ندين مشتومڕ و ديدگا و بۆچوونى جياواز له ‌باره‌ى چۆنيه‌تى مامه‌ڵه‌ كردن و هه‌ڵسه‌نگاندنى ئه‌و پێگه‌يه‌ى ژن پێگه‌يشتووه‌ و تا چه‌ند له‌گه‌ڵ داب و نه‌ريتى كۆمه‌ڵگه‌كاندا گونجاو ده‌بێت. بۆيه‌ ده‌بينين مه‌سه‌له‌ى ژن له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ى ئيسلامييه‌كان به‌تايبه‌تى چه‌ند داڕشتنێكى پێكدژى نيشان داوه‌، ئه‌گه‌ر له‌ ڕووى پێگه‌ى ژنه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌يه‌كى بۆ بكه‌ين پێويسته‌ له‌سه‌ر سێ جۆر ميتۆدو داڕشتنى كۆمه‌ڵگه‌كان وردبينه‌وه‌: ئه‌وانيش
1. ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ى مه‌حكومن به‌ ده‌سه‌ڵاتێكى توندوتيژانه‌ و سيسته‌مێكى سه‌ركوتكه‌رانه په‌يڕه‌و ده‌كه‌ن دژى ژنان. ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ش له‌ ژێر هه‌يمه‌نه‌تى تائيفيه‌تى توندڕه‌ودا دامه‌زراون و به‌ ته‌واوى هه‌ژمونيان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا سه‌پاندووه‌. بۆيه‌ لێره‌دا پێگه‌ى ژن به‌ دوو تايبه‌تمه‌ندى جيا ده‌كرێنه‌وه‌: يه‌كه‌ميان بريتيه‌ له‌ مه‌ترسى تێكه‌ڵاوبوونى هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌دا‌. كه‌ زۆر به‌ ڕوونى له‌ ديار نه‌بوونى ژن له‌سه‌ر شانۆى ڕووداوه‌كان و ديمه‌نى گشتى، لاوازى پێگه‌كه‌ى، ڕۆڵ نه‌گێڕانى له‌ هيچ بوارێك و ئه‌كتيڤ نه‌بوونى له‌ناو جومگه‌كانى ده‌سه‌ڵات، كه‌ ته‌نيا پياوان له‌سه‌رجه‌م بواره‌كاندا قۆرخيان كردووه‌ ڕاشكاوانه‌ دياره‌.
دوه‌م: بريتيه‌ له‌ دانانى ژن له‌ژێر چاودێرى و ڕاسپاده‌ و هه‌ژمونى پياوسالارى، كه‌ بێ به‌شى ده‌كات له‌ بچوكترين ماف وه‌ك مرۆڤێك.
خوێندنه‌وه‌مان بۆ ئه‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵگه‌ و حاڵه‌تانه‌، وا نيشان ده‌دات، كه‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ژن به‌و جۆره‌ له‌لايه‌ن ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌وه‌، ته‌نيا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتێكى ئايينى و شه‌ريعه‌تى ئيسلامى چه‌ند جۆره‌ ڕێسا و كۆت و پێوه‌ندێكى داناوه‌، هه‌رچه‌نده‌ من پێم وايه‌، گه‌ر ته‌نيا هۆكارى خراپى پێگه‌ى ژن ‌بگه‌ڕێينينه‌وه‌ بۆ داب و نه‌ريتى ئيسلاميانه‌، ڕه‌نگه‌ زۆر راست و دروست نه‌بێت، چونكه‌ له‌وانه‌يه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا جياوازى گرنگ هه‌بن له‌نێوان هه‌ندێك وڵات له‌و ڕووه‌وه‌، ئه‌وانه‌ى ده‌سه‌ڵاتێكى ئايينى حوكميان ده‌كات، به‌ڵام تا ڕاده‌يه‌ك ژنانى فه‌رامۆش نه‌كردووه‌ و نيمچه‌ ئازاديه‌كيان هه‌بووه‌ بۆ هه‌ڵبژادنى ئه‌و ژيانه‌ى ده‌يانه‌وێت (ئايينى بێت يان نا) نمونه‌ش بۆ ئه‌وه‌ وڵاتانى وه‌ك توركيا و تونسه‌. جگه‌ له‌وه‌ش ناكرێت واقيعى كۆمه‌ڵايه‌تى ته‌نيا به‌ بيروباوه‌ڕى ئايينى به‌ند بكه‌ين، چونكه‌ ئه‌و جياوازييه‌ مێژوويانه‌ى هه‌ردوو بوارى ئايينى و كۆمه‌ڵايه‌تى له‌يه‌ك جيا ده‌كاته‌وه‌ قابيلى له‌يه‌ك جياكردنه‌وه‌ن و ئه‌وانيش به‌ چه‌ند قۆناغێكى جياجيا تێپه‌ڕيون له‌ مێژوودا‌. من پێموايه‌ كێشه‌كه‌ ته‌نيا هه‌ر ئيسلام نييه‌، به‌ڵكوو ئه‌خلاقى تائيفى زياتر ئازادييه‌كانى ژن پێشێل ده‌كات و سه‌ركوتى ده‌كات، كه‌ زۆربه‌ى زۆرى ده‌سه‌ڵاتدارانى وڵاته‌كان په‌يڕه‌وى ده‌كه‌ن و له‌ به‌رژه‌وه‌ندى خۆيان به‌كارى ده‌هێنين. زۆرجار ئايين ده‌كه‌نه‌ ده‌رچه‌يه‌ك بۆ تێپه‌ڕاندن و سه‌پاندنى جۆره‌ها كولتور و نه‌ريتى خراپ. يان ده‌يكه‌ن به‌ جۆره‌ ئايديۆلۆژيايه‌كى هه‌ژموندار و بۆ شێوازى حوكم كردن به‌كارى ده‌هێنن، به‌مه‌ش ئايينى لاى خه‌ڵك به‌ ناشيرينى و هۆكارى خراپيه‌كان سه‌ير ده‌كرێت.
وه‌ك لاى هه‌موانيش ڕوون و ئاشكرايه‌، كه‌ ئايين هه‌ميشه‌ خاڵى لاوازى مرۆڤه‌كانه‌ به‌تايبه‌تى له‌و وڵاتانه‌ى ئايين بۆته‌ كه‌رسته‌يه‌ك بۆ شێوازى حوكم كردن و ڕێكخستنى ژيانى تاكه‌كان. بۆيه‌ لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ زۆربه‌ى جار خودى ئايينيش به‌كارهێنراوه‌ و تێكه‌ڵاوى مه‌رامى سياسى و كۆمه‌ڵايه‌تى كراوه‌. له‌و جۆره‌ كۆمه‌ڵگايانه‌دا، ڕه‌وشتى تائيفى زاڵه‌ به‌سه‌ر سيسته‌مى ئه‌خلاقى و مانه‌وه‌ى سيسته‌مى كۆمه‌ڵايه‌تى به‌و جۆره‌. ئه‌مه‌ له‌لايه‌ك، له‌لايه‌كى تريشه‌وه‌، هێشتنه‌وه‌ى ژن به‌و دۆخه‌ خراپه‌ و سه‌يركردنى وه‌ك موڵكێكى تايبه‌ت. ئه‌مه‌ش به‌هه‌موو پێوه‌رێك بچوكردنه‌وه‌ى ژنه‌ چ وه‌ك مرۆڤێك، يان ڕه‌گه‌زێكى گرنگ له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگايه‌. كه‌ ڕۆڵى سه‌ره‌كى ده‌بينێت له‌به‌رده‌وا‌ميه‌تى ژيان و كۆمه‌ڵگا و جيهانيش به‌گشتى.
ئه‌و نزيكيه‌ و ديدگايه‌ وامان لێده‌كات به‌ باشى درك به‌و جياوازييه‌ بكه‌ين كه‌ له‌ پێگه‌ى ژندا هه‌يه‌ له ‌نێو داڕشتنى ئيسلاميه‌نه‌دا.
2. ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ى، كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى باوه‌ڕيان به ‌كرانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵايه‌تى و به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونى جيهانگيرى هه‌يه‌. كه‌ واده‌كات ئازادى كۆمه‌ڵايه‌تى ببێته‌ واقعێك، نه‌ك مافێكى ده‌سته‌به‌ركراو. دواجاريش ئه‌و ياسايانه‌ى په‌يوه‌نديان به‌كاروبارى كه‌س و ياساى خێزان هه‌يه‌ له‌ دواى واقيعه‌ پێشكه‌وتوه‌كه‌ بێت، كه‌ له‌ژێر قورسايى ياسا ته‌قليديه‌كاندا ده‌ناڵێنێت.
جياواز له‌ ميتۆدى يه‌كه‌م، له‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ش، پێناچێت ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ به‌سته‌ بن به‌ ياساى سيوكراتى, هه‌روه‌ها ڕێكسختنه‌ كۆمه‌ڵايه‌تيه‌كه‌شى به‌ ميتۆدێكى ئيسلاميانه‌ ڕيك نه‌خراوه‌ و كار به‌ نه‌ريته‌كانى ئايينى ناكه‌ن وه‌ك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ئيسلاميه‌كانى تردا ده‌بينرێت. به‌مه‌ش گورزێك له‌ پێشكه‌وتنى كۆمه‌ڵايه‌تى ده‌دات و به‌ڕووى جيهانگيريشدا ده‌كرێته‌وه‌. دواجار گه‌ر هێشتا وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌يه‌كى ته‌قليديش نه‌مابێته‌وه‌، به‌ڵام ده‌چێته‌ خانه‌ى ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌ى خۆى يه‌كلاكردووه‌ته‌وه‌ و چۆته‌ پاڵ جيهانگيرى، وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ وڵاتێكى وه‌ك توركيا و تونس ده‌بينين، كه‌ ياساى نوێيان له‌ به‌رژه‌وه‌ندى ژنان دانا.
ئه‌و حاڵه‌ته‌ش جۆرێك له‌ دووركه‌وتنه‌وه‌‌ دروست ده‌كات له‌ نێوان پێشبينيه‌كان ژنان و ياسادانراوه‌كان، هاوشێوه‌ى ئه‌و دۆخه‌ى كه‌ له‌ شه‌سته‌كانى سه‌ده‌ى بيسته‌م له‌ رۆژئاوادا له‌ئارادا بوو، دواجاريش بووه‌ هۆى لادانى له‌ لايه‌ن خودى ژنانه‌وه‌. له‌پێناو لابردنى دواين قه‌ده‌غه‌كراوه‌ ياسايه‌كانى له‌مپه‌رو ئاسته‌نگيان له‌به‌رده‌م هه‌ر به‌ره‌وپێشه‌وه‌چونێكى ژنان دروست ده‌كرد.
3. جۆرى سێيه‌مى ئه‌و كۆمه‌ڵگايانه‌، بريتيه‌ له‌و كۆمه‌ڵگايه‌ى به‌هه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتێكى هاوچه‌رخانه‌ وه‌سف ده‌كرێت، كه‌ به‌ره‌و دان نان به‌وه‌ى پێى ده‌وترێت (فێمينزم)ده‌چێت. ئه‌و كۆمه‌ڵگايه‌ سياسه‌تێك په‌يڕه‌و ده‌كات، كه‌ هانى ژن ده‌دات ئازاد و چالاك و پێشكه‌وتوو ئه‌كتيڤ بێت له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ و به‌شدارێكى كارا بێت له‌ ڕووى، سياسى، كۆمه‌ڵايه‌تى، ئابوورى، بازرگانى، تاد.. واته‌ هه‌موو بواره‌كانى پێشتر پياوان تێدا تاك لايانه‌ كاريان له‌ناودا كردووه‌.
بۆيه‌ ده‌بينين نوخبه‌ى سياسى نوێ هه‌ر له‌و كاته‌ى جڵه‌وى ده‌سه‌ڵاتى گرتوه‌ته‌ ده‌ست، مه‌سه‌له‌ى ئازادكردنى ژنى كردووه‌ته‌ يه‌كێك له‌ كاره‌ پێشينيه‌كانى و سياسيه‌تێكيش.
هه‌رچه‌نده‌ پرسى ژن سه‌ره‌تا يه‌كێك نه‌بوو له‌ داواكارييه‌كانى ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌يانه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ كاتى ئێستادا و له‌سه‌ر ئاستى ستراتيژى و نيشتمانى بوه‌ته‌ كارى سه‌ره‌كيان و چالاكانه‌ هه‌وڵى بۆ ده‌ده‌ن. به‌مه‌ش له‌م كۆمه‌ڵگايانه‌دا پێگه‌ى ژن به‌رزبوه‌ته‌وه‌ بۆ ئاستى ئه‌وه‌ى بوبێته‌ پرۆژه‌يه‌كى سياسى گرنگ، كه‌ خۆى له ‌چه‌ندين ئاڕاسته‌ى جياجيادا گه‌ڵاڵه‌ ده‌بێت: وه‌ك په‌روه‌رده‌ و فێركردن، هاندان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنى پێگه‌يه‌كى سياسى شياو، هاتنه‌ ده‌ر له‌ژێر هه‌يمه‌نه‌تى پياو، به‌ ڕێگه‌ى دانانى ياساى كاروبارى كه‌سى، كه‌ ژن ئازاد ده‌كات له‌ژێر راسپارده‌ى پياو. رێگه‌ له‌ فره‌ ژنى ده‌گرێت. هانى ده‌دات به‌ره‌و ئاڕاسته‌ ئابوورييه‌كان بچن و بێنه‌ نێو بواره‌كانى بازرگانى و ئابوورى و دابينكردنى خۆيان له‌ ڕووى ئابوورييه‌وه‌ و به‌سته‌ نه‌بونى به‌ پياوه‌وه‌ و خۆ ژياندنى وه‌كو مرۆڤێك له‌و جيهانه‌دا بێ ئه‌وه‌ى پێويستى به‌وه‌ بێت كه‌سێكى تر به‌ڕێوه‌ى ببات. ئه‌مه‌ش خۆى له‌خۆيدا ئازاديه‌كى زه‌قانه‌ى ژنه‌.
به‌م شێوه‌يه‌ ده‌بينين هه‌ر ده‌وڵه‌تێكى نوێ له‌كاتى دروستبونيدا، له‌سه‌ر پاشماوه‌ى ده‌وڵه‌تى كۆن و چاكساى پچڕ پچڕ دروست نابێت، به‌ڵكوو ده‌بێت پلان و پرۆژه‌ى ته‌واوكارى هه‌بێت، كه‌ تێكه‌ڵى بزاڤى مێژوويى بێت له‌ناو ديناميكيه‌تيه‌كانى نوێگه‌رايى و گوزارشت له‌ ئيراده‌ى راسته‌قينه‌ بكات و كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و داهاتوويه‌كى رۆشنتر و باشتر ببات. هه‌ر پێشكه‌وتنێك، له‌سه‌رجه‌م بواره‌كاندا به‌ بێ يه‌كسانى جێنده‌رى نايه‌ته‌ دى، ژيانى هاوبه‌ش، كارى هاوبه‌ش، كۆمه‌ڵگه‌يه‌كى ته‌ندروست دروست ده‌كات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*