سەرەکی » کەلتوور » مافور چنینیش هونه‌ره‌

مافور چنینیش هونه‌ره‌

رزگار عه‌زیز فه‌قێ یوسف ( رزگار گه‌ڵاڵه‌)*

مرۆڤ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ژیانیه‌وه‌ بۆ سوود وه‌رگرتن و خۆپاراستن و بژێوی ژیان سوودی له‌ كه‌ره‌سته‌ی خاو وه‌رگرتووه‌، كه‌ره‌سته‌ی خاوی سروشتی، هه‌ر كاتێ مرۆڤ پێویستی به‌ پۆشاك یا راخه‌ر بووبێ سودی له‌ پێستی ئاژه‌ڵ وه‌رگرتووه‌، یا قامیش و چڵه‌ دار و كه‌ره‌سته‌ی تریش، هونه‌ری مافور چنین به‌شێكی گرنگه‌ له‌ كه‌له‌پور و هونه‌ری كۆنی میللی یه‌ مافووری ده‌ست چن چاكترین و تۆكمه‌ترین جۆری به‌رهه‌می هونه‌ریه‌ بێگومان ئه‌م به‌چه‌ند قۆناغێك گوزه‌ریكردووه‌ و ورده‌ ورده‌ په‌ره‌یسه‌ندووه‌.
قۆناغی یه‌كه‌م: خوری دۆزیوه‌ته‌وه‌ سودی لێوه‌رگرتووه‌ بۆ پۆشاك و راسته‌وخۆ، یان رستن و چنینی بۆ ئه‌نجامداوه‌ له‌گه‌ڵ كه‌ره‌سته‌ی تر وه‌كو (قامیش) بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ تێكه‌ڵكێشی كردووه‌ و پێداویبستی رۆژانه‌ی خۆیانیان دابین كردووه‌، له‌م قۆناغه‌دا خوریه‌كه‌ هه‌ر به‌ساده‌یی به‌كارهاتووه‌ واته‌ ره‌نگ نه‌كراوه‌.
قۆناغی دووه‌م: خوریه‌كه‌ ره‌نگ كراوه‌ و به‌جۆرێكی تر جوانی به‌خشیوه‌، به‌ڵام ره‌نگكردنه‌كان زۆر ساده‌ و ساكار بووه‌ سودیان له‌ گوڵ و گه‌ڵای دره‌خته‌كان وه‌رگرتووه‌، له‌ قۆناغی شۆڕشی پیشه‌سازی: چه‌ندین كارگه‌ جۆراوجۆر كراوه‌ته‌وه‌ له‌وانه‌ كارگه‌یه‌ك بۆ شۆردنی خوری و كارگه‌یه‌ك بۆ رستنی خوری و كارگه‌یه‌ك بۆ ره‌نگكردنی خوری، ئه‌مه‌ وایلێهات له‌سه‌ر ته‌خت كۆشك و ته‌لار و وێنه‌ی پاشا و ناوداران و هه‌ندێ نه‌خشه‌ی جۆراوجۆر بچنرێت و تا ده‌گاته‌ نوسینه‌ پیرۆزه‌كان و هه‌ندێ جاریش نه‌خشه‌ی ئاڵای وڵاتان یان شوێنه‌واره‌ پیرۆزه‌كان هه‌ر له‌ سه‌ر ته‌ختی فه‌رش دروست بكرێت بۆیه‌ ئێستاش كه‌ باسی فه‌رش یاخود (مافوور) ده‌كه‌ین له‌رووی چنین و نیگار و نه‌خشه‌كه‌ی هه‌ر ووڵاته‌ یان هه‌ر ناوچه‌یه‌ك تایبه‌تمه‌ندییه‌كی خۆی هه‌یه‌ كه‌سانی شاره‌زا له‌بواری له‌بواری فه‌رش چنین هه‌ر به‌ سه‌یركردنی مافوره‌كه‌ ده‌زانن ئه‌م فه‌رشه‌ هی چ وڵاتێكه‌ یان له‌و وڵاته‌ هی چ شارێكه‌ … بۆ نموونه‌ كه‌ باس له‌ فه‌رشی وڵاتی ئێران ده‌كه‌ین راسته‌وخۆ فه‌رشی (كاشان)مان به‌مێشكدا دێت و له‌ رێگای نه‌خش و نیگاره‌كانی زۆر به‌ ئاسانی ده‌ناسرێته‌وه‌، واته‌ جگه‌ له‌ نه‌خش و نیگار جۆری (بافته‌كه‌) واته‌ جۆری خوریه‌كه‌، له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتدا باشترین وڵات فه‌رشی ئێرانیه‌ تا ئێستا، به‌ڵام له‌ناو ئێرانیش له‌ شارێكه‌وه‌ بۆ شارێكی تر له‌ ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی تر جیاوازی زۆر هه‌یه‌ له‌رووی نه‌خشه‌ و نیگار و چنین و تا بافته‌كه‌ش.
نه‌خشه‌كان(شاه‌ عباسی، گوڵ ئه‌سفه‌هان، بێجار، كاشان، ته‌برێز و تیكاب و ئه‌فشار و قوم و سنه‌…هتد)، تا ئێستا فه‌رشی (قوم) باشترین و به‌نرخترین فه‌رشی ئێرانه‌ چونكه‌ خاوه‌كه‌ی (ئاوریشم و مه‌رینۆسه‌) و نه‌خشه‌كه‌شی (مه‌ڕانه‌یه‌) واته‌ ترونجی گۆشه‌ له‌گه‌ڵ‌ ساده‌كه‌ف، ته‌ختی ناو فه‌رشه‌كه‌ به‌ دار و گوڵ ده‌چنرێ.
به‌ڵام فه‌رشی (بێجار) زۆربه‌ی به‌ خوری خۆیان كارده‌كه‌ن و نه‌خشه‌كانیان بریتین له‌ (له‌چك و ترونج یان ته‌ختی قۆچان (گۆچان) ته‌نها (5) ره‌نگ به‌كاردێت، ئه‌و فه‌رشه‌ی بێجار نه‌خشه‌ی (گۆچان) ه‌ كه‌ جیایده‌كاته‌وه‌ له‌وانیتر فه‌رشی (تیكاب و ئه‌فشار) زۆر وردترن له‌ فه‌رشی (بێچار و سنه‌).
فه‌رشی (بێجار و سنه‌) دوایین فه‌رشی ئێرانین له‌ڕووی (دروستكردن و نرخ و كوالێتی) چونكه‌ لێره‌ش گرنگی زۆر به‌ وڵاته‌ كوردیه‌كان نادرێت له‌ڕووی ئه‌م هونه‌ره‌ ده‌ستیه‌.
*به‌ كورتی مافوور له‌سه‌ر سێ بنه‌ما ده‌چنرێت یان هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ ده‌كرێ:
1. گرێ: واته‌ له‌ (1 سم2) ده‌توانی چه‌ند گرێ بچنی ئه‌م كاره‌ش پێی ده‌ڵێن (ره‌گی) تا ئێستا توانراوه‌ له‌ (1سم2) (100) گرێ بچنرێ ئه‌وه‌ش پێویسته‌ له‌ (7سم) (70) رایه‌ڵ دابنرێ.
2. جۆری خاوه‌كه‌ی (خوری و رایه‌ڵ) چه‌ند باریك بوو ده‌توانی باشترین گرێ یاخود زۆرترین گرێ بچنی، پێچه‌وانه‌كه‌شی راسته‌.
3. نه‌خش: نه‌خشه‌كه‌ چه‌ند ره‌نگ ئامێز بێت جوانتر و به‌نرختر ده‌بێت به‌مه‌رجێك ره‌نگه‌كه‌ یاخود نه‌خشه‌كه‌ هونه‌ری بێ.
له‌ ئێستادا فه‌رشی كۆمپیوته‌ری و تابلۆ كه‌ دواهه‌مین فه‌رشه‌كانی ئێرانه‌ و بازاڕیان له‌ هه‌موو وڵاتانی جیهان هه‌یه‌
*من تا ئێستا هه‌ر باسی فه‌رشی ئێران جۆره‌كانیم كردووه‌:
له‌ كوردستان (8) كارگه‌ هه‌یه‌ به‌ كه‌ركوكیشه‌وه‌ هه‌ر هه‌موویان كاره‌كانیان كاری ده‌ستین و زۆربه‌ی زۆری كارمه‌نده‌كان ژن و كچن.
كارگه‌كان (كه‌س نه‌زان، به‌حركه‌، هه‌ریر، ره‌واندوز، دهۆك، كۆیه‌، سلێمانی، كه‌ركوك).
خۆتان ده‌زانن وڵاته‌كه‌مان خاوه‌نی مه‌ڕوماڵاتێكی زۆره‌ له‌پێشه‌ راپه‌ڕین سوود له‌ خوریه‌كه‌ی وه‌رده‌گیرا تا چه‌ند ساڵێك دوای راپه‌ڕینیش، له‌ (ته‌ق ته‌ق) كارگه‌یه‌كی شۆردنی خوری لێبوو له‌ (كفری) كارگه‌یه‌كی رستن و ره‌نگكردنی لێبوو هه‌ر له‌وێ ئه‌م خوری و رایه‌ڵه‌ دابه‌ش ده‌كرا بۆ هه‌موو كارگه‌كان و سوودی زۆری هه‌بوو، ئێستا هه‌ردوو كارگه‌كه‌ له‌كاركه‌وتووه‌ واته‌(كارگه‌ی شۆردنی خوری له‌ ته‌ق ته‌ق) و (كارگه‌ی رستن و ره‌نگكردنی كفری) هیچ سودیش له‌ خوری مه‌ڕوماڵاتی خۆمانیش وه‌رناگرین.
ئه‌وه‌ ئه‌ركی حوكمه‌ته‌ بیرێك له‌م كارگانه‌ بكاته‌وه‌.
(ولیه‌م) پیاوێكی به‌ریتانیه‌ كتێبێكی له‌سه‌ر كاری ده‌ستی له‌ كوردستان ده‌ركردووه‌ به‌تایبه‌تی (به‌ڕه‌) تا ئێستا هیچ كه‌سێك له‌كوردستان وشه‌یه‌كی نه‌نووسیوه‌.
پێویسته‌ له‌سه‌ر لایه‌نه‌كانی شاره‌وانی و گه‌شتوگوزار یا پارێزگاكان ئه‌م كاره‌ده‌ستیانه‌ ئاشنا بكات به‌و میوانانه‌ی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات دێن به‌ كردنه‌وه‌ی شوێنێك له‌ شوێنه‌ گه‌شتیاریه‌كان یان دروستكردنی (ده‌لیل) یكه‌ میوانیان دێت سه‌رداتنی ئه‌م كارگانه‌ بكه‌ن و بازاڕی بۆ بدۆزرێته‌وه‌ و كارمه‌ندانی كارگه‌ رابهێنرێت له‌سه‌ر باشترین چنین و خولی جیاجیایان بۆ بكرێته‌وه‌ له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی وڵات، ئه‌گه‌ر بڵێین فه‌رشی كوردی له‌ كوردستان شان به‌شانی فه‌رشه‌كانی وڵاتانه‌ كه‌مم نه‌وتووه‌ به‌ڵام گرنگی پێ نادرێ و راگه‌یاندنه‌كانیش زیاتر گرنگی به‌ كارگه‌كانی وڵاتان ده‌ده‌ن به‌ (سعات) ریپۆرتاژ له‌سه‌ر كارگه‌كانی وڵاتان ده‌كه‌ن به‌ڵام بۆ (10) ده‌قیقه‌ زیاتر ئه‌ویش ئه‌گه‌ر بیكه‌ن باسی كاری ده‌ستی و كارگه‌كانی خۆمان ناكه‌ن.
لێره‌ پێویسته‌ بڵێین ئێستاش له‌ (هه‌ڵشۆ) هه‌موو ماڵێك ده‌زگای داناوه‌ و قاتی (شاڵ) (كر) دروستده‌كات له‌ (سلێمانی و دهۆك و هه‌ولێر) ساغ ده‌كرێنه‌وه‌، من باسی دروستكردنی (كڵاش) ناكه‌م به‌ڵام له‌ گه‌رمیان و باڵه‌كایه‌تی و ده‌شتی هه‌ولێر و شوێنی تریش ئێستا هه‌ر به‌ (ته‌شی) خوری ده‌ڕێسن و هه‌ندێ پێداویستی سه‌ره‌تایی خۆیان دروست ده‌كه‌ن.

*به‌ڕێوه‌به‌ری كارگه‌ی مافووری سلێمانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*