سەرەکی » دۆسێ » خەسڵەتە سەرەکییەکانی پڕۆژەی نەتەوەسازیی کورد لە عیراقی نوێدا

خەسڵەتە سەرەکییەکانی پڕۆژەی نەتەوەسازیی کورد لە عیراقی نوێدا

پەیڤێک

لە سەد ساڵی پێشوودا بیری ناسیۆنالیزمی کوردی بەتایبەتی لە باشووری کوردستاندا، مایەی مشتومڕی زۆرێک لە نووسەر و مێژوونوسی کوردی و بیانی بووە، هەریەکە و لەدیدی خۆیەوە هەوڵیداوە بۆچوون و تێفکرینی خۆی لەمبارەیەوە بنووسێت.
دیارە نابێت ئەوەشمـان لەبیر بچێت کە بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردی، بەحوکمی ئەوەی لەماوەی سەد ساڵی پشێوودا لە باشووری کوردستاندا، تووشی چەندین هەڵکشان و داکشان بووە، ئەمەش وایکردووە لەگەڵ هەر گۆڕانکارییەکی بزووتنەوەکە، هزری ناسیۆنالیزمیش گۆڕانکاری تێدا بکرێت، بە واتایەکەی تر بوونەتە ئاوێنەی یەکتری.
ئەمەی بەردەستان لێکۆڵینەوەیەکی کاک ئارام رەفعەتە و بەزمانی ئینگلیزی نووسیویەتی، مامۆستا محەمەد حەمەساڵح تۆفیق کردوویەتی بە کوردی، بەو هیوایەی زانیاری زیاتر لەبارەی مێژووی هزری ناسیۆنالیزم و بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلەکەمانەوە بە خوێنەرانی کوردستانی نوی بدەین.

کوردستانی نوی

ئارام رەفعەت

لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح تۆفیق

بەشی یەکەم

ئەم باسە پەیوەندییەکی پتەوی هەیە بەو مشتومڕانەوە کە ئەمڕۆ دەکرێن لەبارەی دۆخ و پاشەڕۆژی دەوڵەتی عیراقەوە. لەم ساڵانەی دواییشدا، ژمارەیەکی روولەزیادی توێژەران چاویان خستووەتە سەر ململانکانی کورد و عیراق. لە هەوڵدانێکدا بۆ چارەسەری کێشەکە، زۆرێک لە توێژەران مامەڵەیان کردووە لەگەڵ سیاسەتەکانی حوکمکردنی باش و کایەی سیاسی و وەرچەرخانی دیموکراتی و تێکەڵبوونی کورد لەگەڵ عیراق یان جیابوونەوە لێی1. لەولاشەوە توێژەرانی تر چاویان خستبووە سەر فیدراڵیزم وەک چارەسەرێک بۆ کێشەی کورد لە عیراقدا و چەندوچوون لەسەر ئەوە دەکەن کەوا تەوەری بیرکردنەوەی کورد لەسەر بەدیهێنانی فۆرمێکە لە فیدراڵییەت لە چوارچێوەی عیراقدا2. لەگەڵ ئەوەشدا، بایەخێکی کەم دراوە بە مەسەلەی پرۆژەی نەتەوەیی کورد، ئەگەر هەر هەشبێت و چۆن پەیوەندییەکانی کورد و عیراقی داڕشتووەتەوە. بێجگە لەوەش ژمارەیەکی زۆر کەمی ئەو لێکۆڵەرانەی بایەخیان بە ململانێی کورد و عیراق دەدا دەیانتوانی بگەنە ئەو سەرچاوە و کتێبانەی بە زمانی کوردی و عەرەبی نووسرابوون. وەک ئەنجامێکیش، ئەدەبیات و توێژینەوەی کوردی، بەزۆری شکستیهێناوە لەوەی گێڕانەوە و دەنگی کورد بخاتە نێو ئەو لێکۆڵینەوانەی بەردەوام لە گەشەکردندان لەبارەی کێشەی کوردەوە لە عیراقدا. ئەم باسە هەوڵێکە بۆ چارەسەر کردنی ئەم وێنە ناهاوسەنگە بە پیشاندانی گێڕانەوی کورد بە دەنگی خۆیان و لە رێگەی بەکارهێنانی ئەو سەرچاوە کوردی و عەرەبییانەی لە هەرێمی کوردستان و عیراقدا بلاوکراونەتەوە.
ئەم باسە ئەو پرسیارە یەکلاکەرەوە و نەدۆزراوانە تاوتوێ دەکات کە پەیوەندییان بە پرۆژەی نەتەوەیی کوردەوە هەیە و لەو سەرەتا و خەسڵەتە بنەڕەتییانەی ئەم پرۆژە کوردییە دەکۆڵێتەوە لە عیراقی نوێدا. هەروەها شیکاریی ئەو شێوازە دەکات کە پرۆژەی نەتەوەیی کوردی پێ دیزاین کرابوو بۆ بەدیهێنانی پێگەی نەتەوەیی خۆی. هەروەها بیروبۆچوونی ناسیۆنالیست و مێژوونووسە کوردە هاوچەرخەکان راڤە کرا. بابەت و مەسەلەکانی تر کە باسیان لێوە دەکرێت پەرەپێدانی شوناسی کوردستانی بوو لەنێو کوردەکاندا3 و مەودای رەچاوکردنی عیراق وەک شوناسێکی نیشتمانیی ئەڵتەرناتیڤ.
هەروەها باسەکە لە چۆنێتیی بەرجەستە کردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی دەدوێت وەک ئەڵتەرناتیڤێک بۆ ناسیۆنالیزمی عیراقی. بەهەمان شێوە تاوتوێی ئەوە دەکات کە چۆن ناسیۆنالیزمی کوردی دژوارە لەگەڵ پرۆژەی ئوممەی عیراقی و هەر بە توخمێکی گرنگ دەمێنێتەوە وەک بەشدارێک لە بەردەوامبوونی دۆخی ململانێ لە نێوان عیراق و کوردستاندا. هەروەها لەوەش دەکۆڵێتەوە کە تا چ ئاستێک پرۆژەی ئوممەی کوردی بووە بە مایەی شکستی پرۆسەی بنیاتنانی نەتەوە و چۆن کاری کردووەتە سەر پرۆسەی ئاوێتە و تێکەڵبوونی کورد لەگەڵ دەوڵەتی عیراقدا.

ئەفسانە و سیمبۆڵ و بەها و یادەوەریی جیا
ئەنتۆني سميس، لە تیۆرییەکەیدا ئیتنۆ – سمبۆڵیزم، باس لەوە دەکات کەوا لە بەرەوڕووبوونەوەی کێشەکانی مۆدێرنیتەدا، نەتەوەکان سەرلەنوێ رابوردووی ئیتنیکییان دەبووژێننەوە و دووبارە سیمبۆڵ و ئەفسانە و یادەوەری و بەها و نەریتیان دەگێرنەوە. جارێکیتر دۆزینەوە و بارێکیتری شیکردنەوە و لێکدانەوە خزمەتی هەردوک یەکگرتن و جیاکردنەوەیان دەکات لە دراوسێکانیان4. یەک لە توخمە گرنگەکانی پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد (Kurdish Nationhood Project – KNP) جارێکیتر دۆزینەوەی فۆرمێک لە فۆرمەکانی ئیتنۆ – سیمبۆڵیزم کە لە عیراق جیایان دەکاتەوە و دژوار و پێچەوانەیە لەگەڵ گێڕانەوە نیشتمانییە عیراقییە رەسمییەکاندا. پێکهاتەکانی ئیتنۆ – سیمبۆڵیزمی عیراقی، ناسنامەی عەرەبی و ئیسلامیی وڵاتەکە لەخۆدەگرێت لەگەڵ کولتووری عەرەبیی ئیسلامیی هاوبەش و مێژووی تەواوکاری پەیوەست بە شارستانێتی میزۆپۆتامیا و ئیسلامییەوە. پرۆژەی ئوممەی عیراقی جەخت لەسەر ناسنامەی عیراقی دەکاتەوە، کە پشت بەو ئایدیایە دەبەستێت کەوا عیراقییەکان نەوەی راستەوخۆی گەلانی سۆمەری و بابلی و ئاشووری و عەرەبین. ئەم ئایدیا و رێبازە عیراقییە وا داڕێژراوە کە رابردووی ئیتنیکی یان نەژادییان زیندوو بکەنەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد و سەپاندنی پرۆژە نەتەوەکەی خۆی بەسەر کوردەکاندا. بۆ نموونە، لەکاتێکدا کەوا کورد رەگوڕیشەی خۆی دەباتەوە سەر میدییەکان و کورتییەکان و گرووپە زاگرۆسییە کۆنەکانی تر، کەچی کتێبە مێژووییە عیراقییەکان وا باسی ئەم گرووپانە دەکات کە داگیرکار و بەربەری و ناشارستانی و تێکدەری شارستانێتی میزۆپۆتامیان5.
بێجگە لەوەش، بۆ بەربەست دانان لە رێگەی خۆناساندنی کورددا وەک نەتەوەیەکی جیاواز، رژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عیراق نکووڵیی لە رابوردووی نەژادییان دەکەن و پەیڕەویی سیاسەتی «سەرلەنوێ دۆزینەوەی» بنەچەی عەرەبی دەکەن بۆ کورد. ساتیع ئەلحوسەری، کە بە باوکی ناسیۆنالیزمی پان – عەرەبیزم و ئەندازیاری سیاسەتی پەروەردە و فێرکردنی عیراقی دادەنرێت لە سەردەمی پاشایەتیدا، بناغەی تیۆریی بەعەرەبکردنی سیستماتیکی بۆ کورد دانا و پرۆژەی بەعەرەبکردنەکەی پشتی بە دوو کۆڵەکە دەبەست: لەسەرێکەوە «دۆزینەوەی» بنەچەیەکی عەرەبی بۆ کورد و رەوایی پێدانی پرۆسەی بەعەرەبکردنی زۆرەملێ. بەپێی راوبۆچوونی ئەم کابرایە، عەرەب ئەوە کەسە بوو کە لە خاکی عەرەبدا نیشتەجێ بووبێت و بە زمانی عەرەبی قسە بکات، بەدەر لە بنەچە و نەژادی. بۆیە بەگوێرەی ئەم بۆچوونەی ئەو بێت عیراق وڵاتێکی عەرەبییە و بەو پێیە کەوا لەڕاستیدا زۆرێک لە کوردەکان بە عەرەبی قسە دەکەن ئەوە شوناسی عەرەبی ئەوانیش دەگرێتەوە، بەدەر لە بنەچەی نەژادی و خۆپێناسەکردن6.
لەپاش سەردەمی پاشایەتی، گوتار و میدیای رەسمیی رژێمە یەک لەدوای یەکەکانی عیراق سیاسەتەکانی پێش خۆیان پەیڕەوی کرد و نکووڵییان لە شوناسی نەتەوەیی گەلی کورد و میراتی ئیتنیکیی تایبەتی دەکرد. عەبدولکەریم قاسم، کە لە کوودەتای ساڵی 1958دا دەسەڵاتی گرتەدەست و بە سەرۆک وەزیرانی عیراق مایەوە تا کوژرانی لە ساڵی 1963دا، رایگەیاندبوو کەوا کورد نە نەتەوەن و نە گرووپێکی ئیتنیکی، بەڵکو وشەی کورد لەڕووی مێژووییەوە بۆ خێڵە کۆچەرە ئێرانییەکان بەکارهێنراوە7. عەبدوسەلام عارفی جێگرەوەی قاسم ئایدیاکانی حوسەریی زیندووکردەوە و شاڵاوێکی پرۆپاگەندەی دەستپێکرد بۆ زیندووکردنەوەی مەسەلەی بنەچەی عەرەبیی کورد8.
بەم پێیە بنیاتنانی ئەفسانەیەکی قەناعەتبەخش بە گێڕانەوەی رەگوڕیشەی کورد بۆ سەر عەرەب بوو بە پرۆژەیەکی چەسپاو لە ئەجێندای رەسمیی حیزبی بەعسدا، کە لە ساڵی 1968وە تا 2003 دەسەڵاتی عیراقی بەدەستەوە بوو. هاني ئەلفکێكي، کە لە سەرکردە باڵاکانی بەعس و مێژوونووسیش بوو، دان بەوەدا دەنێت کە دروستکردنی رەگوڕیشەی عەرەبی بۆ کورد یەکێک بوو لە پەیامە سەرەکییەکانی حیزب لەسەرەتای دامەزراندنیەوە9. ناجي مەعروفیش، کە توێژەرێکی بەعسی بوو، زانیاریی وردی لەسەر «پاشخانی عەرەبیی» کورد باسکردووە10. بێجگە لەوەش، لە ساڵی 1989دا گۆڤاری «ئەلوەتەن ئەلعەرەبیی» سەر بە بەعس دوو بابەتی بڵاوکردەوە کە تێیاندا لافی ئەوە لێدەدات کە رەگوڕیشەی عەرەبیی تەواوی هۆز و عەشیرەتە کوردەکانی «دۆزیوەتەوە»11. باوەڕهێنان بە بوونی ساختەی توخمی عەرەبی لەناو کورددا بۆ سەپاندنی شوناسی عەرەبی بوو بەسەر شوناسی کوردیدا.
بۆ هەڵوەشانەوەی ئەم حیکایەتە رەسمییە عیراقییانە و نەهێشتنی کاریگەریی لەسەر کورد، خۆوێناکردنی کورد جەخت لەسەر کولتووری هاوبەشی کورد و ئەفسانەی هاوبەشی باوباپیرانیان و مێژوویەکی دانەبڕاوی بەستراو بە خاکی زاگرۆسەوە کە درێژ دەبێتەوە بۆ قووڵایی سەردەمە دێرینەکان12. توێژەرانی کورد مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکەن کەوا کوردەکان، وەک گرووپێکی ئیتنیکی دیاریکراو، زیاد لە 2500 ساڵە هەن لە ژێر ناوی پەیوەندیداری وەک کاردۆ، کاردا، کورتی، قورتی، کۆردوینی و گۆردینی.13 هەروەها کوردەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە پێکهاتنی ئیتنیکیی گەلی کورد لە سەردەمێکی زووی 2500 – 1000ی پێش زاین دەستیپێکردووە و زمانی کوردیش وەک زمانێکی سەربەخۆ لایکەمەکەی دەگەڕێتەوە بۆ 700 – 300ی پێش زاین14. ئەڵبەتە لە روانگەی ئەوانەوە، کورد دەچنەوە سەر بەرەیەکی ئیتنیکیی پوخت و لەبەر ئەوەی دیاردەی تێکەڵبوون بە شێوەیەکی بایەخدار کاری تێنەکردوون، چەشنی گرووپە ئیتنیکییەکانی تر. ئەم خۆوێناکردنەی کورد جیاواز و پێچەوانەیە لەگەڵ وێنەی خەیاڵ لێکراوی کۆمەڵگەی عیراقیدا.
بێجگە لەوەش، ناسیۆنالیستە کوردەکان ئەفسانەکانی پێش ئیسلامی خۆیان زیندوو کردەوە، ئەوانەی کە پەیوەندیدار بوون بە بنیاتنانی نەتەوەی کورد و بەردەوامبوونی. بۆ نموونە هێمای خۆری میتراییزم Mithraism و زەردەشتی بوو بە سیمبۆڵی نەتەوەیی کورد و خرایە ناو سەنتەری ئاڵای کوردەوە15. سیمبۆڵێکی تری گرنگ بۆ پرۆسەی بنیاتنانی نەتەوە رۆژی نەتەوەیی نەورۆزە. لە ساڵی 1997دا، کۆمەڵەی نیشتمانیی کوردستانی (پەرلەمانی هەرێمی كوردستان) لە یاسای ژمارە دووی دەرکرد و نەورۆزی وەک رۆژی نەتەوەیی کورد بە پشوو بە پشوو داناوە. نەورۆزیش ئەفسانەیەکی تری پێش ئیسلامە و ئەفسانەیەکی سەرکەوتنی کوردەکانە بەسەر زوڵم و ستەمدا لە ساڵی 700ی پێش زایندا16. ئەمەش هەردوک ساڵی زاینیی نوێ و رۆژژمێر پیشاندەدات و سەرەڕای ئەوەش دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی میدیا لە ساڵی 700ی پێش زایندا سەرەتای رۆژژمێری کوردیشە17. کورد باوەڕیان وایە کە نەوەی میدییەکانن18 و میراتگریی میدییەکان لە سروودی نیشتمانیدا جەختی لەسەر دەکرێتەوە. دواجار، ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر و «سەرکەوتنی» بەسەر ملهوڕی و ستەمی زوحاکدا19 بووە بە ئیلهامبەخشی خەبات و تێکۆشانی کورد لەپێناوی ئازادی و سەربەخۆییدا20. ئەم شکۆیەی رابوردووی شارستانێتی زاگرۆسی پێش ئیسلام بەتەواوی رەگی لە یادەوەریی گشتیدا داکوتاوە. بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کورد بەردەوام ئەفسانەکانی پێش ئیسلامی پاراستووە بۆ هاوسەنگ کردنی ئەقڵییەتەکان و بنیاتنانی شوناسێکی سەرتاپاگیر بۆ نەتەوەی کورد. ئەگەرچی توخمەکانی ئەم خۆنوێنەرایەتی کردنەی کورد راستی بێت یان خەیاڵ کە پەیوەندییان بە بابەتەکەوە نەبێت بەڵام لەگەڵ پێوەرەکانی سمیسدا بۆ نەتەوەسازی گونجاوە، کە تیۆرییەکەی بریتییە لە کولتوورێکی هاوبەش لەگەڵ باوباپیران و مێژوو و ناوچەیەکی هاوبەشدا21.
لێکدانەوە کوردییەکان بۆ رووداوە مێژووییە گەورەکان لە سەدەی بیستدا دیسان نکووڵی لە حیکایەتە عیراقییەکان دەکات. یەک لە گرنگترین رووداوە مێژووییەکان لە عیراقی هاوچەرخدا شۆڕشی 1920 بوو دژ بە هێزی کۆڵۆنیاڵی. شۆڕشەکە بوو بە ئەفسانەی دامەزرێنەر بۆ عەرەبە عیراقییەکان. بەهەرحاڵ، توێژەرە کوردەکان شۆڕشەکەیان وا وێناکرد کە شۆڕشێکی عەرەبیی عیراقییە و شۆڕشێکی کوردی نیە. بەپێچەوانەی ئەوەوە، راپەڕینی 6ی ئەیلوولی 1930 لە شاری سلێمانی بوو بە ئەفسانەیەکی نیشتمانی بۆ کوردە نەتەوەییەکان. لەو رۆژەدا خۆپیشاندانی گەورە لە شاری کوردنشینی سلێمانیدا رێکخرا، کە تێیدا نزیکەی شەست کەس لە خۆپیشاندەران لەسەر دەستی پۆلیسی عیراقی کوژران و دەیان کەس بریندار بوون یان دەسگیر کران22. راپەڕینەکە کە بە «رۆژی شەشی رەشی ئەیلوول دەناسرێت» بە رووداوێکی گرنگ دادەنرێت لە پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد دا لە عیراقی هاوچەرخدا. زۆریک لە شاعیرە ناودارەکانی کە لەو سەردەمەدا رێزێکی گەورەیان لای خەڵک هەبوو هۆنراوەیەن بۆ راپەڕینەکە نووسی23. بێجگە لەوەش، مێژووی نوێ و مۆدێرن، کە کتێبێکی خوێندنی قوتابخانەیە بۆ خوێندکارانی تەمەن دوانزە ساڵ لە هەرێمی کوردستاندا، وا باس لەم رۆژی رەشە دەکات کە سیمبۆڵێکی نوێی بەرگری و قوربانیدانی کوردە24. بەو پێیە، لەسەرێکەوە، کوردەکان سیمبۆڵ و یادەوەری و ئەفسانە و بەهاکانی خۆیان پاراست. لەسەرێکی تریشەوە، دەوڵەتی عیراق شکستیهێنا لە ئاوێتەکردنی دانیشتوانی وڵات و کۆکردنەوە و یەکخستنیان لە دەوری بەها و سیمبۆڵ و ئەفسانە و یادەوەرییە هاوبەشەکانی راوەستاو لەسەر ئەفسانەکانی میزۆپۆتامیا و ئیسلامیدا.

ئەندێشەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد
بە پێی بۆچوونی بیندیکت ئەندەرسۆن، نەتەوە کۆمەڵگەیەکی خەیاڵییە چونکە ئەندامەکانی نە یەکتر دەناسن نە یەکتریان بینیوە و تەنانەت هەر هیچیشیان لەبارەی یەکترەوە نەبیستووە، کەچی لە زەینی هەریەکەیاندا وێنەیەک هەیە بۆ هەماهەنگی ئەندامانی کۆمەڵگەکەیان وەک ئەوەی کە یەکتر بناسن و ئاشنایەتییان لەنێواندا بێت25. دید و بۆچوونی کورد لەبارەی عیراقەوە وەک شوناسێکی نیشتمانیی ئەڵتەرناتیڤ یارمەتیی روونکردنەوەی ئەوە دەدا کە بۆچی پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد تایبەتمەند و جیاوازە لە بەرهەڵستیی عیراقدا.
ماگنۆس بێرنهاردسۆن مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکات کە ناوی «عیراق» لەناو ئەوە عیراقییانەدا باوبووە کەوا نەریتێکی رەگداکوتاویان هەبووە لە ناوچەکەدا26 و دەڵێ کە لێکۆڵەرە عەرەبەکان لە دەمی داگیرکاریی عەرەبییەوە بۆ ناوچەکە لە سەدەی حەوتەمدا ئەم زاراوەیان بەکارهێناوە. بەهەمان شێوەش فۆستەر ئاماژە بەوە دەکات کە زاراوەی «عیراق» بەستراوە بە نیشتەجێبوونی عەرەب لە ناوچەکەدا، لە سەدەی چوارمەوە بۆ حەوتەم27. ئەگەر ئەوە راست بێت، پێدەچێت کە زاراوەی «عیراق» پێش زاراوەی «کوردستان» بکەوێت و عیراقیش وەک ناسنامەیەکی نەتەوەیی/ نیشتمانی پێش کوردستان یان «کورد» بکەوێت بەو پێیەی کە ناسنامەیەکی نیشتمانییە.
بەپێچەوانەی ئەو بۆچوونەی سەرەوە، توێژەر و مێژوونووسە کوردەکان پێ لەسەر ئەوە دادەگرن کە زاراوەی «عیراق» لەڕووی مێژووییەوە لە دوو ناوچەی جیاوازدا بەکارهاتووە هەرچەندە دراوسێش بوون. زاراوەی عیراقی عەرەبی یان عیراقی عەرەب وەک ئاماژە بۆ ناوچەیەک لە باشووری عیراقی ئێستا بەکاردەهات. بەڵام زاراوەی عیراقی عەجەمی یان عیراقولعەجەم، کە عیراقی ناعەرەب دەگرێتەوە بۆ باشووری ئەمڕۆی ئێران بەکاردەهات28. بەهەمان شێوە کوردەکان چەندوچوون لەسەر ئەوە دەکەن کە باکووری ئەمڕۆی عیراق بە ناوی بیلادولئەکراد «واتە خاکی کوردان» ئیشارەتی پێدەکرا و لە سەدەکانی دواتردا وەک کوردستانی جنووبی ناوی دەهێنرا29. کەواتە، لەڕووی مێژوویی و جوگرافییەوە و لە روانگەی کوردەکانەوە، هەریەکە لە ناوچە کوردی و عەرەبییەکانی ئەمڕۆی عیراق بە دوو ناوچەی جیا دادەنرێن. کاتێ دەوڵەتی عیراق دروستکرا، ئەم جیاکەرەوە جوگرافی و هەرێمی و کارگێڕیانە هەر مانەوە. ئەو کۆمیسیۆنەی کەوا کۆمەڵەی گەلان دروستیکرد بۆ دیاریکردنی سیستەمی بنەڕەتیی ویلایەتی مووسڵ یان «کوردستان»، ئەوەی دۆزییەوە کە ئەم عیراقە نوێیە لەڕووی مێژووییەوە پێکهاتبوو لە سێ ناوچەی جیاواز: عیراقی عەرەبی و جزیرە و کوردستان، هەروەها ئەوەشیان دۆزییەوە کە دانیشتوانی کوردستان بەدرێژایی بە درێژایی مێژوو خۆیان بە عیراقی لەقەڵەم نەدەدا و هەرگیز بە عیراقی نەدەناسران و بەو ناوەش ئاماژەیان پێنەدەکرا30. مێژوونووسە کوردەکان سوورن لەسەر ئەوەی کە کوردستان وەک یەکەیەکی کارگێڕیی جیاواز دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەمەوییەکان لە سەدەی هەشتەمدا31. بە پێی گێڕانەوەی کورد، زاراوەی «کوردستان» وەک یەکەیەکی سیاسسی و هەرێمی و کارگێڕی لە سەدەی دوازەدا لە لایەن سەلجووقییەکانەوە بەکارهێنراوە32 و بەم پێیە کوردستان بە درێژایی مێژوو بە قەوارەیەکی سیاسی دادەنرێت.
کوردەکان دەتوانن پەنا ببەنە بەر گەلێک بەڵگەنامەی مێژوویی بۆ پشتیوانی کردن لە ئارگومێنتەکانیان و بۆ نموونە شەرەفخانی بەدلیسی لە کتێبەکەیدا شەرەفنامە33 زاراوەی وڵاتی کوردستان بەکاردێنێت کاتێک ئاماژە بە وڵاتی کوردان دەکات. ئەو هەرچەندە دەزانێت کە کوردستان بەسەر چەندین میرنشینی کورددا دابەشبووە، بەڵام وەک یەک نیشتمان مامەڵەی لەگەڵ کوردستاندا دەکرد و هەر میرنشینێکی وا پیشاندەدا کە بەشێکە لە سەرجەمی سیستەمە سیاسییەکەی کوردستان34. ئەڵبەتە توێژەر و مێژوونووسە کوردەکان وایدەبینن کەوا لەپێش دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقدا، کوردستان خاکێکی نیشتمانیی چەسپاوی کورد بووە و شوناسی نەتەوەییشیان کوردی بووە. بۆ نموونە، میهردادی ئیزەدی دەڵێ کەوا خاکی کوردان لە پێش نزیکەی هەزار ساڵەوە پێیوتراوە «کوردستان»35. بەڵام جەمال نەبەز باس لەوە دەکات کە یەکەم نەخشە ئیشارەتی بۆ «بیلادولئەکراد» یان وڵاتی کوردان کردبێت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1073 36. هەر لەم رووەوە هاکان ئوێزئۆغڵو Hakan Ozoglu، لە پێداچوونەوەی بە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت کە بە درێژایی چەندین سەدە زاراوەی «کوردستان»، وەک هەرێمیک و وەک یەکەیەکی سیاسیی کارگێڕی هەمیشە مامەڵەی لەگەڵ کراوە و لە سەرچاوە و بەڵگەنامە عوسمانییەکاندا بەکارهاتووە37. فرەیەک لە کوردەکان باوەڕیان وایە کە بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە دێرینەکان و دەچنەوە سەر ئەو گرووپە خەڵکانەی لە ناوچەی زاگرۆسی بەشی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا ژیاون لە سەردەمە دێرینەکانەوە38. بە واتایەکی تر و لە روانگە و بۆچوونی کوردەوە، وایان بەخەیاڵدا دێت کە ناسنامەیان بە سەردەمانێکی دوور و درێژ لەپێش دروستکردنی عیراقەوە هەبووە و کوردستان وەک هەرێمێکی جیا و خاوەن شوناسێکی نەتەوەیی/ نیشتمانیی خۆی وێنا دەکرێت لە «خەیاڵدانێکی» چەسپاودا.
بێگومان نەوەی یەکەمی کوردەکان لە دەوڵەتی عیراقی نوێدا نموونە باڵاکانی گەلی کورد و ناسنامەی نەتەوەیی/ نیشتمانیی کوردستانییان وەک میرات لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گواستووەتەوە. لە ساڵی 1931دا، شێخ مەحموود نووسیوێتی کەوا کوردەکان لە سەر خاکی خۆیان ژیاون و هیچ کاتێک کوردستانی باشوور بەشێک نەبووە لە میزۆپۆتامیا، یان بەشێک نەبووە لە خاکی عەرەب لە ناوچەکەدا39. هەروەها باس لە دەوڵەت و حکوومەتی عیراق دەکات وەک دەوڵەت و حکوومەتێکی عەرەبی و سوپای عیراقیش وەک سوپایەکی عەرەبی40. بەهەمان شێوەش، ت٠فيق وەهبي لە ساڵی 1931 دا رایگەیاند کەوا کوردستانی باشوور نیشتمانێکی مێژوویی کورد بووە و هەرگیز بەشێک نەبوون لە خاک و وڵاتی عەرەب و هیچ کاتێک عەرەب حوکمی نەکردوون، تەنانەت لەسەردەمی خیلافەتیشدا41. تۆفیق وەهبی سووربوو لەسەر ئەوەی کە لکاندنی کوردستان بە عیراقەوە ناڕەوا و بێپاساو بوو، هەروەها ناڕەزایی لەسەر ئەوە دەردەبڕی کە کورد بە عیراقی لەقەڵەم بدرێن و بەو شێوەیە روونیدەکردەوە کە هەڵەیە شوناسیان بە عیراقی دەستنیشان بکرێت و وەک ئەوە وایە کەسێکی ئێرلەندی بە «ئینگلیز» لەقەڵەم بدرێت42.
لەپاش زیاد لە هەشتا ساڵ، جەلال تاڵەباني43 داواکارییەکانی کۆمیسیۆنی کۆمەڵەی گەلانی دووبارە کردەوە کەوا کوردستان هیچ کاتێک بەشێک نەبووە لە عیراق و بەشە عەرەبییەکەی عیراقیش کوردستانی نەگرتووەتەوە. هەروەها مشتومڕی لەسەر ئەوە کردووە کە لە کۆنگرەی ئاشتیی پاریسدا خاک و وڵاتی کوردستان بەجیا مامەڵە کراوە و حاڵەتیکی چونیەکی وەرگرتووە لەگەل دۆخی عەرەب و ئەرمینیادا44. هەروەها ئیشارەتیشی بەوە داوە کە لە هەموو بەڵگەنامە عوسمانییەکان و کتێبە بەراییەکانی جوگرافیای عەرەبیدا کە لە قوتابخانەکانی میسردا دەخوێنران، کوردستان وەک وڵاتێکی جیا و سەربەخۆ لە عیراق ئیشارەتی پێدەکرا. لای تاڵەبانی، «عیراق» ناوێکی نامۆ و نەناسراو بوو بۆ خەڵکی کوردستان و گەلی کورد لە عیراقدا بەشێک بوو لە نەتەوە یان ئوممەی کوردستانی45.
كوردستان هەمیشە وا پێناسە دەکرا کە قەوارەیەکی جوگرافی و سیاسیی جیاواز بوو لە ئەدەبیاتی حیزبە سیاسییەکانی کوردستان و بەڵگەنامە رەسمییەکاندا. لە ساڵی 1960دا، رۆژنامەی خەباتی زمانحاڵی پارتی دیموکراتی کوردستان، بابەتێکی بڵاوکردەوە و ئاماژە بەوە دەدات کە زاراوەی «عیراق» لەڕووی مێژووییەوە بۆ خاکێک بەکاردەهێنرا کە زۆر بچووکتر بوو لەوەی کە ئەمڕۆ بە عیراق دەناسرێت46. هەروەها خەبات زیاتر روونیدەکاتەوە کەوا کوردستان هەرگیز بەشێک نەبووە لە خاکی عەرەب و ئەو بەشەس کە خراوەتە سەر عیراق لە واقیعدا بەشێکە لە کوردستان. خەبات جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە زاراوەی «عیراق» وەک قەوارەیەکی سیاسی، لەدوای جەنگی جیهانیی یەکەمەوە دامەزراوە، بە هۆی لکاندنی زۆرەملێی «کوردستانی باشوور بە عیراقەوە» لەلایەن بەریتانییەکانەوە. لە روانگەی خەباتەوە، عیراق لە «کوردستانی باشوور و بەشی عەرەبیی میزۆپۆتامیا» پێکدێت. دواجار، خەبات دیسانەوە پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت کەوا تەنها بەشی عەرەبیی عیراق بەشێکە لە نیشتمانی عەرەبیی گەورە و بەشە کوردییەکەشی پارچەیەک بووە لە خاکی کوردستانی گەورە47 و زۆربەی ناسیۆنالیستەکانی کورد هاوبەشن لەم راوبۆچوونەدا48. بێگومان بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد هەمیشە کوردستانی واداناوە کە خاکێکی جیاواز بێت لە عیراقی عەرەبی.
بەکورتی، توخمی گرنگ لە پرۆژەی بە نەتەوە بوونی کورددا پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد ئەوەیە کەوا عیراق هەرگیز ناسنامەی نەتەوەیی/ نیشتمانیی کورد نەبووە لەپێش دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقی نوێدا، بەڵکو بەپێچەوانەوە، لە روانگەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردەوە، کوردستان بە چەقی ناسنامەی نەتەوەیی/ نیشتمانیی وێناکراو و خەیاڵییان دادەنرێت و پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد لەسەر ئەو دید و بۆچوونە بنیاتنراوە کەوا کوردستان و عیراق لە دوو خاک و نیشتمانی جیا پێکدێن. ئەڵبەتە کورد بەتەواوی نکووڵی لە رەوایی و شەرعییەتی حوکمی عیراق دەکەن لە هەرێمی کوردستاندا و عیراق وا لەقەڵەم دەدرێت کە داگیرکەری نیشتمانی کوردە. ئەم خودخەیاڵ و وێناکردنەی کورد یەکدەگرێتەوە لەگەڵ پێناسەکەی ئەندەرسندا بۆ نەتەوە وەک کۆمەڵگەیەکی سیاسیی «خەیاڵی».

عیراق وەک داگیرکەری كوردستان
وێناکردنی عیراق وەک داگیرکەرێکی عەرەبی بەدرێژایی سەدەی پێشوو زاڵبووە بەسەر ئەدەبی نەتەوەیی کورددا. گوتاری سیاسیی کوردیش بەزۆری دەستەواژەی وەک «رژێمی داگیرکەری عیراق» و «داگیرکەری کوردستان» بەکاردێنێت بۆ ئەو چوار وڵاتەی بەشێک لە خاکی کوردستانی گەورەیان لکاندووە بە دەوڵەتەکانیانەوە و ئەم بیرۆکەیە باڵی کێشاوە بەسەر ئەدەبیاتی نەتەوەیی کوردستاندا49. بەهەمان شێوەش، ناسیۆنالیستە کوردەکانیش لە قۆناخی دوای سەردەمی پاشایەتیدا عیراقیان وا وێناکردووە کە داگیرکەری کوردستانە50. وەک رەتکردنەوەیەکی رەوایی حوکمی عیراق بۆ کوردستان، جەلال تاڵەباني سوور بوو لەسەر ئەوەی کەوا کورد رازی نەبوون ببنە بەشێک لە عیراق. بێجگە لەوەش، کۆمەڵەی گەلان بەرپرسیار بوو لە رێگەدان بە سوپای عیراق کە کوردستان داگیر بکات51. هەر لەم رووەوە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان 52و حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان53 وا ناوی سوپای عیراق دێنن لە کوردستاندا کە سوپایەکی داگیرکەرە54. ئەو بەرنامە سیاسییەی کە هەردوو کۆنگرەی گشتیی یەک و دووی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان خستیەڕوو، وا وێنای کوردستان دەکات کە وڵاتێکی داگیرکراو و دابەشکراوە و کوردیش وەک نەتەوەیەکی بندەست و پارچە پارچە کراو55.
داگیرکردنی كوردستان و تواندنەوەی کورد بەشێکی باڵادەستی فەرهەنگی سیاسیی عیراق بوو بەپێی بۆچوونی رەفیق سابیر، کە بیرمەندێکی کوردی رێزلێگیراوە و وایشی بۆدەچێت کە کورد ناچاری «عیراقیبوون» کراون لە رێگەی داگیرکردنی کوردستان و بە هۆی ملهوڕی و ستەمەوە. رۆڵی پێچەوانەی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو ئەو بۆندە بوو کە «کوردستانی باشووری» لەگەڵ عیراقدا پێکەوە بەستەوە56. کوردە ئیسلامییەکانیش بەشداری ئەو وێناکردنەی کوردە ناسیۆنالیست و چەپڕەوەکان بوون کەوا حکوومەتی ناوەندی «داگیرکەرە». بۆ نموونە، عوسمان عەبدولعەزيزی رابەری بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستانی عیراق، سەرکۆنەی «داگیرکەری کوردستان» دەکات، واتە عیراق و ئێران و سووریا و تورکیا، لەسۆنگەی دابەشکردن و بندەست خستنی نەتەوەی کوردەوە57. بەزۆریش کتێبەکانی خوێندنی قوتابخانە لە هەرێمی کوردستانی عیراقدا وا باس لە عیراق دەکەن کە داگیرکەری کوردستانە و بۆ نموونە، کتێبی «مێژووی نوێ» کە کتێبێکی خوێندنی قوتابخانەیە بۆ خوێندکارانی پۆلی دوانزەی هەرێمی کوردستان وا باس لە کوردستان دەکات کە «وڵاتێکی داگیرکراوە» و کوردیش «نەتەوە یان گەلێکی بندەستە»58. بەم شێوەیە، خاسییەتێکی گرنگی پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد بریتییە لە وێناکردنی عیراق وەک داگیرکەرێکی کوردستان.

بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد
خەسڵەتێکی گرنگی تری پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد وێناکردنی کوردە بۆ بزووتنەوە نەتەوەییەکەیان وەک «بزووتنەوەیەکی رزگاریخواز». لە ساڵانی چلەکانی سەدەی رابوردووەوە مەسەلەی «رزگارکردنی کوردستان» لە «داگیرکردنی عیراق»، ئامانجی هەردوک کوردە ناسیۆنالیستە ئۆتۆنۆمی خواز و جوداخوازەکان بوو. خەبات و تێکۆشانی کورد وەک بزووتنەوەیەکی رزگاریخواز شکۆ و شانازیی بۆ دادەنرا و ئەم تێڕوانینە زاڵ بوو بەسەر زۆربەی گوتاری حیزبە سیاسییە کوردییەکاندا و زۆربەیان خۆیان وا پێناسە دەکرد کە بەشێکن لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد. بۆ نموونە، لە یاداشتێکدا بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان لە 18ی كانوونی دووەمی 1946دا، حیزبی رزگاریی کورد59 باس لەوە دەکات کەوا ئەرکی رزگار کردن و سەربەخۆیی میللەتی کوردە60. کۆمیتەی ئازادی، کە بەرەیەک بوو ئەو ئەفسەرە کوردانە دایانمەزراندبوو کە چووبوونە پاڵ راپەڕینی بارزانی ساڵی 1945 و حیزبی هیوا61، کە ئامانجی حیزبەکەیان بۆ «رزگار کردنی کوردستانی عیراق بە هۆکار و ئامرازی سیاسی» دیاریکردبوو62. هەروەها پارتی دیموکراتی کوردستانیش هەمان هێڵی بیرکردنەوەیان پەیڕەوی دەکرد لە سەردەمی حوکمی پاشایەتیدا63.
حیزبە سیاسییە کوردییە گەورەکان لە قۆناخی دوای پاشایەتیدا هەمان بیروباوەڕی جووڵانەوەی رزگارییان پەیڕەوی کرد. بۆ نموونە، پارتی دیموکراتی کوردستان کە لە کاتی دامەزراندنیەوە لە ساڵی 1946وە تا ئێستا باڵادەستە بەسەر سیاسەتی کوردیدا، سەلماندوویەتی کە سەرکردە و رابەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردە.64 بەهەمان شێوە، لە ساڵی 1992دا، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیش کە رۆڵێکی باڵادەستی بینی لە ساڵی 1976وە، سەلماندی کە رکابەر و رابەرە لەو بزووتنەوەیەدا.65 حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانیش ئیدیعای ئەوەی دەکرد کە لە پێشەنگی بزووتنەوەکەدایە66 و پارتی گەلی کوردستانیش (1979- 1992) حیزبیکی تر بوو کە خۆی بە بەشێک لەو بزووتنەوەیە دەزان 67. بەرەی کوردستانی عیراقیش 68پێداگرە لەسەر ئەوەی کە رۆڵی رابەرایەتی بینیوە لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورددا.69 زاراوەی «بزووتنەوەی رزگاریی کورد» لە دەستووری حکوومەتی هەرێمی کوردستاندا هاتووە و لە ئەدەبیاتی کوردیدا ئاماژەی پێکراوە و بەشدارە لە گوتاری سیاسیی کوردیدا.
دیباجەی رەشنووسی دەستووری هەرێمی کوردستان «بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد» شکۆدار دەکات وەک جووڵانەوەیەک «لەپێناوی ئازادیمان، بۆ بەرگری لە شەرەف و ناموسمان و پارێزگاری لە گەلەکەمان»70. بێجگە لە هەندێک ناوبڕ کوردەکان ئۆتۆنۆمیی دیفاکتۆی راستەقینەی خۆیان سەپاندووە لە ناوچەیەکی بەرفراوانی هەرێمی کوردستاندا لە ساڵی 1961وە و ئیشارەت کردن بۆ ئەم ناوچانە وەک کوردستانی رزگارکراو یان ئازاد بە گوتارێکی سیاسیی باڵادەستەوە71. بەهەمان شێوە، زاراوەکانی «رزگار نەکراو» یان «داگیرکراو» بەکاردێن وەک ئاماژەیەک بۆ ناوچەگەلی وەک کەرکوک کە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتدایە. بەم پێیە وێناکردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد وەک بزووتنەوەیەکی رزگاریخواز بە قووڵی رەگی داکوتاوە لە فەرهەنگی سیاسیی کورددا.
لە گەلێک سەرەوە، بیروباوەڕی کوردەکان کەوا بزووتنەوەیەکی رزگاریخوازیان هەیە، بووە بەهۆی سەرلەنوێ دامەراندنەوەی پەیوەندیی نێوان کورد و عیراق و هەروەها پرۆسەی ئاوێتەبوونی کورد لە وڵاتدا بە چەندین رێگە و شێوە. یەکەم، کوردەکان بزووتنەوەی رزگاریخوازی لای خۆیانەوە جاڕدراویان بەکارهێناوە بۆ رەتکردنەوەی سیاسەتی رەواییدان بە عیراق و تاوانبار کردنی حیزبە سیاسییە کوردییەکان. دووەم، بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد بناغەیەکی رەخساندووە بۆ رەواییدان و تەیار کردنی جەماوەری کورد. سێهەم، بە ئاماژە کردن بۆ دۆخی داگیرکاریی عیراق، حیزبە کوردییەکان شەرعییەتی حوکمی حکوومەتی ناوەندییان تێکشکاندووە لە کوردستاندا و لەنێو کوردەکاندا تێکشکاندووە. چوارەم، پۆلێن کردنی پەیوەندیی نێوان کورد و عیراق وەک پەیوەندیی نێوان «رزگارکەر لەبەرانبەر داگیرکەردا» هانی پرۆژەی نەتەوەسازیی کورد داوە و ئەگەری بەردەوامبوونی هەڵکشاندووە. ئەمەش بەو هۆیەوە بووە کە جووڵانەوەی رزگاریخوازی کورد خەبات و تێکۆشانی دژ بە «داگیرکردنی عیراق» بەکارهێناوە وەک زەمینەیەکی بەپیت بۆ راکێشانی کوردەکان بۆ ناو ریزەکانی. پاشانیش ئەو دابڕکارییەی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد بەکاریدێنیت بۆ «کوردە رزگارکەرەکان» لە بەرانبەر «داگیرکەرە عیراقییەکاندا» سروشتێکی بەرهەڵستکاریی دەرخستووە بۆ پرۆژە نەتەوەسازییەکانی nationhood کورد و عیراق.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*