سەرەکی » ئاراستە » من بیرۆكه‌ و كه‌رەسته‌ی‌ رۆمانم هه‌بووه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ رۆژگار رێگه‌ی‌ نه‌دابم

له‌ ساڵیادی‌ كۆچی‌ دواییدا، دیدارێكی‌ 19 ساڵ به‌ر له ‌ئه‌مڕۆ

من بیرۆكه‌ و كه‌رەسته‌ی‌ رۆمانم هه‌بووه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ رۆژگار رێگه‌ی‌ نه‌دابم

مسته‌فا ساڵح كه‌ریم:

گفتوگۆ: ئارام ساڵح*

ئه‌م دیداره‌ كه‌ له‌گه‌ڵ مامۆستا مسته‌فا ساڵح كه‌ریم-ی‌ كۆچكردوو له‌ ساڵی‌ 2000 له‌ كه‌ناڵی‌ كۆیه‌ی‌ گه‌لی‌ كوردستان سازكراوه‌و یه‌كه‌مجاره‌ به‌شێوه‌ی‌ كاغه‌زیی بڵاوبكرێته‌وه‌.
مامۆستای‌ كۆچكردوو ساڵێك به‌ر له‌ئه‌مڕۆ له‌ ته‌مه‌نی‌ 85 ساڵیدا كۆچی‌ دوایی كردو خاوه‌نی‌ چه‌ندین به‌رهه‌می‌ ئه‌ده‌بی‌ و رۆژنامه‌وانییه‌، كه‌ له‌م دیداره‌دا، تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر به‌شێكیان و بۆچوونی‌ خۆشی‌ له‌باره‌ی‌ ئه‌ده‌بی‌ كوردی‌ و رۆژنامه‌نووسیی كوردی‌ ده‌خاته‌ڕوو:

*سه‌ره‌تای‌ ژیانی‌ ئه‌ده‌بیت چۆن ده‌ست پێكرد؟
– خۆی‌ ژیانی‌ ئینسان ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ شته‌ سه‌ره‌كییه‌كان هه‌بێت یا سیاسی یه‌ یا ئه‌ده‌بی یه‌ یا ر‌وشنبیرییه‌ یا ڕۆژنامه‌گه‌رییه‌ له‌وێوه‌ ده‌ست پێده‌كات، ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ خۆمه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ بواری‌ خۆ پێگه‌یاندن به‌ڕاستی‌ من خۆم هه‌میشه‌ یه‌كه‌م جار به‌ قه‌رزاری‌ باوكم ده‌زانم پیاوێكی‌ خوێنده‌وار بوو، له‌ سه‌ره‌تا پێش ئه‌وه‌ی‌ بچمه‌ قوتابخانه‌ قورئانی‌ پێ‌ له‌به‌ر كردم، له‌ پاشان هه‌وڵی‌ دا (فه‌رهه‌نگی‌ ئه‌حمه‌د) یم پێ‌ له‌به‌ر بكات بۆ ئه‌وه‌ی‌ زمانی‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌م باش بێت، ئینجا كه‌ چوومه‌ قوتابخانه‌ چه‌ند مامۆستایه‌ك هه‌رگیز له‌ یادیان ناكه‌م ده‌وریان هه‌بوو له‌ پێگه‌یاندنم و هاندانیان بۆ كوردی‌ خوێندنه‌وه‌، له‌وانه‌ به‌پێی‌ ڕێزبه‌ندی‌ یا ئه‌وانه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ شاری‌ كۆیه‌ن (مامۆستا فتح الله عبدالله ـ مامۆستا عزه‌ت تاهیر ـ مامۆستا عوسمان حسن) له‌ ڕێگه‌ی‌ ئه‌مانه‌ مامۆستایه‌كی‌ دڵسۆزم ناسی ئه‌ویش (مامۆستا تاهیر حه‌وێزی‌ ). له‌ راستیدا مامۆستا عزه‌ت و عوسمان ده‌ورێكی‌ زۆریان هه‌بوو كه‌ هانیان ده‌دام له‌ پۆلی‌ شه‌شی‌ سه‌ره‌تایی گه‌لاوێژ بخوێنمه‌وه‌، ته‌نانه‌ت مامۆستا عوسمان به‌یاننامه‌ی‌ نهێنی‌ خۆشیان، (من ئه‌و كاته‌ نه‌م ده‌زانی‌ چی‌ بوو) پێی‌ ئه‌نووسیمه‌وه‌ كه‌ خه‌تم خۆش بوو له‌ناو قوتابییه‌كان، ئه‌مانه‌ سه‌ره‌تاییه‌ك بوو كه‌ من حه‌ز به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ كوردی‌ و زمانی‌ كوردی‌ بكه‌م. پاشان له‌ ڕۆژگاری‌ سیاسی كه‌ هاتینه‌ قوتابخانه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ زۆربه‌ی‌ قوتابییه‌كان یا ئه‌بوون به‌ پارتی‌ یا به‌ (تحرر) كه‌ (تحرر) سه‌ر به‌ حزبی‌ شیوعی‌ بوو، من له‌ به‌ره‌ی‌ (تحرر) بووم. له‌ پۆلی‌ چواری‌ ئاماده‌یی‌ فه‌سڵ‌ كرام له‌ قوتابخانه‌ له‌سه‌ر چالاكی‌ سیاسی. ئه‌م فه‌سڵ بوونه‌ بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خۆم زیاتر ڕۆشنبیر بكه‌م. له‌ ڕاستیدا مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ لایه‌ك سیاسی بوو له‌لایه‌كی‌ تر كاتی‌ فه‌راغم زۆر بوو، ئه‌م ساڵه‌ هه‌وڵم دا كتێب زۆر بخوێنمه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی‌ نووسه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌كان، له‌ پێش هه‌موویان ڕۆمانی‌ (دایك)ی‌ (مه‌كسیم گورگی‌)، بۆ ساڵی‌ دواتر له‌ ئاماده‌یی وه‌رنه‌گیرام ناچار چووم بۆ (دار المعلمین)، له‌وێ‌ هه‌م زمانه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌م به‌هێزتر بوو، هه‌م خوێندنه‌وه‌م زیاتر بوو. ئیتر له‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ حه‌زم به‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌كرد به‌ڵام بۆ نووسین له‌ پۆلی‌ دووه‌می‌ (دار المعلمین) گیرام، كاتێك كه‌ به‌ربووم هه‌ڵبژاردنێك كرا، بۆ هه‌ڵبژاردنی‌ ده‌سته‌یه‌ك بۆ ده‌ركردنی‌ گۆڤارێك به‌ناوی‌ (مامۆستایانی‌ دواڕۆژ )، نازانم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌له‌ ڕووی‌ سیاسی تاكه‌ كه‌س بووم له‌ (دار المعلمین) وه‌رگیرابووم له‌ناو (500 – 600) خوێندكار یاله‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كورد بووم و عه‌ره‌بیم باش ده‌زانی‌ منیان به‌ سكرتێری‌ گشتی‌ ئه‌م گۆڤاره‌ هه‌ڵبژارد ، ئه‌مه‌ زۆر هانده‌رم بوو، له‌ دواتر كه‌ ده‌رچووم بووم به‌ مامۆستا حه‌زم ده‌كرد له‌ دونیای‌ نووسین و ڕۆژنامه‌وانی‌ نزیك ببمه‌وه‌ له‌ قاهره‌ كۆلێژێك كراوه‌ به‌ ناوی‌ كۆلێژی‌ ڕۆژنامه‌نووس به‌ڵام به‌ (مراسله‌) بوو، من لێره‌وه‌ خۆم ناونووس كرد بۆ ئه‌م كۆلێژه‌، له‌وێ‌ محازه‌ره‌كانیان بۆ ئه‌ناردم ئه‌م خوێنده‌وه‌و تاقیكردنه‌وه‌م تیادا ده‌كرد، دبلۆمێكیان دامێ‌ له‌مه‌دا له‌ڕووی‌ نه‌زه‌ری‌ شاره‌زایی‌ ڕۆژنامه‌نووسی بووم، ویستم به‌ شێوه‌یه‌كی‌ زانستی‌ بێمه‌ ناوه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ كاك (ئه‌حمه‌د زرنگ) كه‌ ئێستا سه‌رۆكی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ ڕاژه‌یه‌ كه‌ سه‌رنووسه‌ری‌ ڕۆژنامه‌ی‌ ژین بوو ڕێككه‌وتین له‌گه‌ڵی‌ كاربكه‌م به‌ خۆبه‌خش نه‌ك به‌ پاره‌، ئیتر یارمه‌تیم ده‌دا تاگه‌یشتمه‌ ئه‌وه‌ی‌ بووم به‌ سكرتێری‌ ڕۆژنامه‌كه‌. له‌وێ‌ بۆ یه‌كه‌م جار ده‌ستم كرد به‌ نووسین، له‌وێ‌ گۆشه‌یه‌كم كرده‌وه‌ زۆر زوو ناوبانگی‌ په‌یدا كرد، له‌و هه‌فته‌وه‌ بۆ ئه‌م هه‌فته‌. ئیتر له‌ ( ژین ) به‌ هۆی‌ ئه‌م نووسینانه‌ كه‌ لاوێك بووم له‌و ته‌مه‌نه‌ شتم ئه‌نووسی‌ گه‌لێك له‌ مامۆستا ناسراو و ناوداره‌كانی‌ كوردم ناسی‌ له‌ نزیكه‌وه‌، له‌وانه‌ (ره‌فیق حلمی ، جه‌میل ڕۆژبه‌یانی‌ ، علا‌والدین سجادی‌ ، شێخ محمدی‌ خاڵ‌ ، محمد ڕه‌سووڵ هاوار) بێحگه‌ له‌ هاوڕێكانی‌ خۆم (دكتۆر عزالدین و دكتۆر مارف) ئه‌مانه‌ سه‌ره‌تا بوون بۆ ئه‌م ده‌ست پێكردنه‌م. من ئه‌و كاته‌ی‌ له‌ (دارالمعلمین) ده‌رچووم و سكرتێری‌ ئه‌م گۆڤاره‌ بووم حه‌زم ده‌كرد به‌ عه‌ره‌بی‌ بنووسم، مامۆستا (شێخ ئه‌بوبه‌كر هه‌وری‌) پێی ووتم عه‌ره‌ب پێویستیان به‌ كه‌سانی‌ وه‌ك تۆ نییه‌، نووسه‌ریان زۆره‌ ئه‌گه‌ر بته‌وێت خزمه‌تی‌ میلله‌ته‌كه‌ی‌ خۆت بكه‌یت به‌زمانی‌ كوردی‌ بنووسیت زووتریش ناو ده‌رده‌كه‌یت و خزمه‌تی‌ زیاتی‌ میلله‌ته‌كه‌ت ده‌كه‌یت. ئه‌مه‌ وه‌كو ده‌رسێك وه‌رم گرت و ده‌ستم كرد به‌ نووسینی‌ كوردی‌ زیاتر له‌ عه‌ره‌بی نووسینه‌ عه‌ره‌بییه‌كان ناو به‌ناوێك له‌ گۆڤاره‌كان شتم ده‌نووسی تا ساڵی‌ (1970 – 1974) كه‌به‌ڕێوه‌به‌ری‌ نوسینگه‌ی‌ (تأخی‌) بووم له‌ سلێمانی‌، شتم بۆ ڕۆژنامه‌ ده‌نارد ئیتر به‌رده‌وام بووم له‌ نووسین به‌م شێوه‌یه‌.

* ده‌كرێت بپرسین وه‌ك ڕیز به‌ندی‌تۆ چه‌نده‌مین كه‌سیت له‌ بواری‌ كاری‌ ڕۆژنامه‌ نووسی كارت كردووه‌ له‌ كوردستان؟
– من ناتوانم ڕێزبه‌ندی‌ دابنێم به‌ڵام من به‌ هیوایه‌ت خۆم عه‌شقی‌ ڕۆژنامه‌نووسیم هه‌بوو، كه‌ ئه‌م بڕوانامه‌یه‌م وه‌رگرت شته‌ نه‌زه‌ری‌ و عه‌مه‌لیه‌كانم ده‌زانی‌، زیاتر هانی‌ دام له‌به‌ر ئه‌مه‌ هه‌ندێك كه‌س باس ده‌كه‌ن ده‌ڵێن كاك مسته‌فا ڕۆژنامه‌نووسێكی‌ كۆنه‌، به‌ڵام وانییه‌ ڕاسته‌ زوو چوومه‌ته‌ ئه‌م بواره‌ به‌ڵام به‌به‌رده‌وامی‌ كارم نه‌كردووه‌ بۆ نموونه‌ دوو ساڵ‌ سكرتێری‌ گۆڤاری‌ ژین بووم له‌گه‌ڵ‌ كاك ئه‌حمه‌د له‌ پاشان له‌ دوای‌ كوده‌تای‌ (1963 – 1964) كه‌ من له‌ زیندان به‌ربووم هیچ ڕۆژنامه‌یه‌ك نه‌بوو له‌ كوردستان، دایانخستبوو، ویستم ئه‌م هه‌ڵه‌ بقۆزمه‌وه‌، له‌مه‌كته‌به‌كه‌ی‌ خۆم گۆڤارێكم ده‌ركرد به‌یارمه‌تی‌ ئه‌دیبان (كاكه‌ی‌ فلاح ، ع.ع. شه‌ونم ، محمد حمد ئه‌مین ، ڕه‌ئوف ئالانی‌) به‌ناوی‌ (ڕابه‌ر) به‌ كوردی‌ و عه‌ره‌بی، خۆم سه‌رنووسه‌ری‌ بووم به‌ڵام كوده‌تای‌ دووه‌می‌ به‌عس هاته‌وه‌ خۆم دامخست، ته‌نها سێ‌ ژماره‌مان لێ‌ ده‌ركرد، له‌ دوایی دا (ده‌نگی‌ مامۆستامان) ده‌ركرد له‌سه‌ره‌تا من لێپرسراوی‌ بووم، دوای‌ كه‌ بووم به‌ سه‌رپه‌رشتیاری‌ په‌روه‌رده‌یی‌ پێم نه‌ده‌كرا ئیش بكه‌م وه‌ (ته‌ئاخیشم) به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، وه‌ سكرتێری‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌رانیش بووم، داوای‌ لێبوردنم كرد، دوای‌ من مامۆستا (حمد ئه‌مین تۆفیق) وه‌ری‌ گرت درێژه‌ی‌ به‌ ده‌نگی‌ مامۆستا دا. به‌ڵام كاری‌ ڕۆژنامه‌نووسی ڕاسته‌قینه‌م له‌ ڕاپه‌ڕین ده‌ست پێده‌كات كه‌له‌ ڕاگه‌یاندنی‌ یه‌كێتی‌ نیشتمانی‌ كوردستان ده‌ستم كرد به‌ ئیش كردن، یه‌كه‌م جار له‌ (كوردستانی‌ نوێ‌) له‌ نووسینگه‌ی‌ سلێمانی‌ هه‌روه‌ها ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ نووسه‌رانی‌ كوردستانی‌ نوێ‌ بووم. پاشان له‌ ساڵی‌ (1994) بووم به‌ لێپرسراوی‌ نوسینگه‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ (الاتحاد) تاكۆتایی ساڵی‌ (1996). له‌ (13ـ 1 ـ 1997) له‌ (الاتحاد) ئیش ده‌كه‌م به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا. ئه‌گه‌ر چی‌ ئه‌و كاره‌ی‌ جارانیش هه‌ر ئه‌م كرد ئێستا ساڵ و نیوێك زیاتره‌ به‌ سیفه‌تی‌ جێگری‌ سه‌رنووسه‌ری‌ (الاتحاد) كارده‌كه‌م.

* سه‌ره‌تای‌ ئاشنابوونت به‌ هونه‌ری‌ چیرۆك نووسین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌ی‌؟
– وه‌ك باسم كرد ئه‌و ماوه‌یه‌ی‌ كه‌ فه‌سڵ‌ كرابووم زۆر چیرۆكم ده‌خوێنده‌وه‌ زۆر سه‌رسام بووم به‌ چیڕۆكنووسه‌ پێشگه‌وتووخوازه‌كان، به‌تایبه‌تی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ڕووسه‌كان و فارسه‌كان یان ئه‌وانه‌ی‌ میسرو لوبنان ده‌یان نووسی، منیش حه‌زم ده‌كرد له‌م بواره‌ ده‌ستێكم هه‌بێت. له‌دوای‌ ساڵی‌ (1957 – 1958) چه‌ند هه‌وڵێكم دا، یه‌كه‌م چیرۆكم كه‌ بڵاوكرده‌وه‌ له‌ گۆڤاری‌ (هیوا )به‌ ناوی‌ (فرمێسكی‌ په‌شیمانی‌) له‌ دوای‌ ئه‌مه‌ ده‌ستم كرد به‌ چیرۆك نووسین، به‌ڵام ئه‌م كاته‌ من شتێكم به‌خه‌یاڵ دا هات كه‌ بۆ من له‌و كاته‌دا زۆر بوو، به‌ڵام جێگه‌ی‌ خۆشی‌ به‌باشی‌ گرت ،ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو كتێبی‌ (شه‌ره‌فنامه‌ )م ده‌خوێنده‌وه‌، باسی‌ قه‌ڵای‌ دمدم هاته‌ به‌رده‌ستم شتێكی‌ خۆش بوو به‌لامه‌وه‌ كه‌ (ئه‌میرخانی‌ برادۆست) و ئه‌و براده‌رانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵی‌ دابوون قاره‌مانیه‌تێكیان كردوه‌ له‌و قه‌ڵایه‌ و چۆن داكۆكیان كردووه‌، ئه‌مه‌م له‌ لاپه‌ڕه‌كانی‌ مێژووه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆ لاپه‌ڕه‌كانی‌ چیرۆك به‌شێوه‌یه‌كی‌ هونه‌ری‌ دام ڕشت به‌ ناوی‌ (شه‌هیدانی‌ قه‌ڵای‌ دمدم) ئه‌و كاته‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ساڵی‌ (1958) كه‌له‌ گۆڤاری‌ (ژین) یش بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، بڕیار وابوو مامۆستا (ئیبراهیم ئه‌حمه‌د) پێشه‌كی‌ بۆ بنوسێت به‌ڵام كه‌ شۆڕشی‌ ته‌موز بوو مه‌سه‌له‌ی‌ سیاسی زاڵتر بوو به‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ و منیش بووم به‌ لێپرسراوی‌ حزبی شیوعی‌ له‌ قه‌ڵادزێ‌ ، دواتر كه‌وته‌ ساڵی‌ (1960) له‌و ساڵه‌ له‌ چاپم دا، جێگه‌ی‌ خۆی‌ كرده‌وه‌، ئێستا ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ی‌ كه‌هه‌ن له‌ شه‌سته‌كان له‌به‌رده‌ستم دابوایه‌ ڕه‌نگه‌ ڕۆمانێكی‌ گه‌وره‌ ده‌رچووبووایه‌.

* ئه‌ی‌ دواتر چۆن درێژه‌ت به‌م ئه‌زمونه‌ت دا؟
– راستیه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ من چیرۆك نووسه‌ میسریه‌كان زاڵ‌ تر بوون به‌سه‌رم چونكه‌ ئه‌و كاته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ڕۆشنبیری‌ ئێمه‌ زۆر كه‌م بوو، هه‌ندێك كتێب به‌دزیه‌وه‌ ده‌خوێنرایه‌وه‌، هه‌ندێك كتێب نه‌ده‌گه‌یشت، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ زۆرتر من ده‌ستم ده‌كه‌وت چیرۆك نووسه‌كانی‌ میسر بوون وه‌ك (یوسف سباعی‌ ، ئیحسان عبدالقدوس ، نجیب مه‌حفوز ، یوسف شارونی ، عبدالمنعم سباعی ، علی ئه‌حمه‌د …هتد) له‌ ئه‌نجامدا ئه‌مه‌ كاریگه‌رییه‌كی‌ به‌سه‌رمه‌وه‌ هه‌بوو كه‌ خۆماڵی‌ كردن به‌سه‌ر چیرۆكه‌كانم زاڵ‌ بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كاریگه‌ری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ تیادابێت.

* جگه‌ له‌ قه‌ڵای‌ دمدم هیچ هه‌وڵێكت هه‌بووه‌ بۆ نووسینی‌ ڕۆمان؟
– راستیه‌كه‌ی‌ من بیرۆكه‌ و كه‌ره‌سته‌ی‌ رۆمانم هه‌بووه‌ به‌ڵام ڕه‌نگه‌ ڕۆژگار ڕێگه‌ی‌ نه‌دابم، زیاتر سه‌رقاڵیم به‌ سیاسه‌ت و به‌ ڕێكخراوه‌ دیموكراتیه‌كانه‌وه‌ بووه‌، ئیتر نه‌قل بوون بۆ شوێنی‌ دوور یا دوورخستنه‌وه‌ یا ئاوه‌اره‌ بوون یا چوونه‌ شاخ یا گرتن، ئه‌مانه‌ هه‌مووی‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بووه‌ كه‌ كاته‌كه‌م كه‌م بووه‌، ئێستاش له‌ راستیدا قسه‌یه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێ‌ (ڕۆژنامه‌نووسی پیاو ئه‌كوژێ‌ )، من هاتمه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ من (10) ساڵه‌ به‌ هۆی‌ كاری‌ ڕۆژنامه‌نووسیوه‌ كاتم زۆر ڕۆیشتووه‌، كه‌ هه‌ندێك چیرۆكی‌ خۆم هه‌یه‌ به‌س ڕه‌شنووسه‌ كه‌ ده‌بێت پاك نووسی بكه‌م و بڵاوی‌ بكه‌مه‌وه‌، ته‌نها چه‌ند چیرۆكێكی‌ كه‌مم بڵاوكردۆته‌وه‌ له‌م ساڵانه‌دا وه‌كو (ته‌یره‌ عه‌بابیله‌ ، شێخی‌ چۆلی‌).

* چی‌ ده‌ڵێیت ده‌رباره‌ی‌ ئه‌و ڕایه‌ی‌ كه‌ ده‌ڵێت مامۆستا مسته‌فا ڕۆژنامه‌ نووسه‌ زیاتر له‌وه‌ی‌ چیڕۆك نووس بێت؟
– وانییه‌ چونكه‌ من له‌ ڕاستیدا هاتوومه‌ته‌ دونیای‌ ئه‌ده‌به‌وه‌ كه‌چی‌ ڕۆژنامه‌نووسیه‌كه‌م هیوایه‌تێك بوو، به‌ هیوایه‌ته‌وه‌ چوومه‌ته‌ ئه‌م بواره‌، به‌ هیوایه‌ته‌وه‌ (ده‌نگی‌ مامۆستام) ده‌ركردوه‌، به‌ڵام هیوایه‌ته‌كه‌ حه‌زێكی‌ سیاسی له‌ پاڵ‌ دابووه‌، له‌یه‌ك گۆڤاری‌ عیراقی ئیشم نه‌كردووه‌، ئه‌گه‌ر ڕۆژنامه‌نووس بومایه‌ به‌دوای‌ ئه‌مانه‌ ده‌گه‌ڕام به‌ڵام نه‌مكردووه‌، تاوه‌كو ئێستا به‌ڵام ئه‌م ئه‌زمونانه‌ی‌ له‌لام كۆبۆته‌وه‌ له‌ ڕێگای‌ بینین و به‌دواداچوونی‌ خۆم له‌ بواره‌كه‌ی‌ ئێستادا سوودم لێبینیوه‌ ڕه‌نگه‌ جێگه‌ی‌ ده‌ستم باشتر دیاربێت.

* كامانه‌ن ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی‌ كه‌به‌چاپت گه‌یاندوون وه‌كو چیڕۆك و ئه‌ده‌بیات؟
– دوای‌ شۆڕشی‌ ته‌موز نۆڤلێتێكم ده‌ركرد، چیڕۆكێكی‌ درێژه‌ به‌ ناوی‌ (زڕه‌ی‌ زنجیر) دووه‌م به‌رهه‌مم (شه‌هیدانی‌ قه‌ڵای‌ دمدم) ه‌، سێیه‌م كۆمه‌ڵیشم ده‌ورێكی‌ خۆی‌ بینی‌ له‌ ناوه‌راستی‌ هه‌شتاكان بڵاوم كرده‌وه‌ به‌ ناوی‌ (ڕه‌ش پۆشێكی‌ جیهانی‌ چواره‌م )، له‌ ڕاستیدا زۆر وه‌زعی‌ خۆمانی‌ تیادا بوو له‌ باره‌ی‌ (حه‌بس و تیرۆر …هتد)، به‌ڵام به‌م شێوه‌ ره‌مزانه‌ی‌ كه‌ خۆمان ویستومانه‌. ئێستا (ڕه‌ش پۆشێكی‌ جیهانی‌ چواره‌م) وه‌زاره‌تی‌ ڕۆشنبیری‌ دیسان چاپی‌ ده‌كاته‌وه‌ به‌زیاد كردنی‌ چه‌ند چیرۆكێكی‌ تازه‌ كه‌ ده‌چێته‌ پاڵی‌. كاتی‌ خۆی‌ كۆمه‌ڵێك كه‌ ره‌قابه‌ ره‌فزی‌ كرد به‌ناوی‌ (كاروانی‌ مه‌رگ) كه‌ چاپ نه‌كرابوو، له‌پاڵ‌ ئه‌مانه‌ شانۆگه‌ری (په‌تا سپیلكه‌)، له‌ چیكیه‌وه‌ كراوه‌ به‌ عه‌ره‌بی من كردوومه‌ به‌ كوردی‌ بڵابۆته‌وه‌، وه‌كۆمه‌ڵێك چیرۆكم به‌ هه‌ڵبژارده‌ له‌ ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی به‌ناوی‌ (دایكی‌ ئازادیخوازان )، ئه‌مه‌شم چاپ كردووه‌. بێجگه‌ له‌مه‌ كتێبێكم له‌سه‌ر هونه‌ری‌ كورته‌ چیرۆك نووسی ئه‌مه‌شم چاپ كردووه‌. وه‌ یه‌كێك بووم له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ لیژنه‌یه‌كمان پێك هێنا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ دیوانی‌ پیره‌مێرد كه‌ دوو ساڵ و نیو پێوه‌ی‌ خه‌ریك بووین له‌ سێ‌ به‌رگ چاپ كراوه‌ ده‌زگای‌ خاك بۆی‌ چاپ كردووین، ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ باسه‌ من پێشه‌كیه‌كی‌ زیاتر له‌ (150) په‌ڕیم بۆ نووسیوه‌ بۆئه‌م دیوانه‌ كه‌ لێكۆلینه‌وه‌یه‌كه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌موو توێژه‌رێك حه‌زی‌ لێبكات و سودی‌ لێ‌ بكات.

* به‌ڕێزت وه‌كو ڕۆژنامه‌نووسێكی‌ به‌ ئه‌زموون ئه‌ركی‌ ڕۆژنامه‌نووسی ڕاسته‌قینه‌ له‌ چی‌ دا ده‌بینیت ؟
– راستیه‌كه‌ی‌ ئه‌ركی‌ ڕۆژنامه‌نووسی‌ زۆر قورسه‌ كه‌ ئینسان دێته‌ ئه‌م بواره‌وه‌ ده‌بێت ئیلتزامێكی‌ ته‌واوی‌ بۆ ئه‌م بواره‌ هه‌بێت بزانێ‌ كه‌ رۆژنامه‌نووسی‌ په‌یامه‌، په‌یامێكی‌ پیرۆزه‌ وه‌ عه‌شقیشی‌ تیایه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ دێن بۆ ڕۆژنامه‌نووسی یا بۆ وه‌زیفه‌ دێن، یا چاوه‌ڕوانی‌ سه‌ری‌ مانگ و معاش ده‌كه‌ن یا چاوه‌ڕوانی‌ سعات و ده‌وام ته‌واو بوون ده‌كه‌ن، به‌ ڕاستی‌ ئه‌مانه‌ به‌ عه‌شقه‌وه‌ نه‌هاتونه‌ته‌ ڕۆژنامه‌نووسییه‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ به‌ عه‌شقه‌وه‌ بێت به‌ دیاریه‌وه‌ ده‌بێت، شه‌ونخوونی‌ بۆ ده‌كات، هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و ڕۆژنامه‌ی‌ كاری‌ تیاده‌كات پێش بكه‌وێت، نهێنییه‌كانی‌ ده‌پارێزێت وه‌ ئیستغلالی‌ ڕۆژنامه‌كه‌ ناكات بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆی‌، هه‌رچییه‌كی‌ ده‌ست بكه‌وێت له‌ڕێگه‌ی‌ ڕۆژنامه‌كه‌وه‌ ئه‌بێ‌ به‌ مولكی‌ ڕۆژنامه‌كه‌ی‌ بزانێت، نه‌ك به‌مولكی‌ خۆی‌ بزانێت، وه‌ هه‌ركارێك ده‌كات بۆ ڕۆژنامه‌كه‌ی‌ ده‌كات، بۆیه‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ زۆر قورس و گرانه‌ پێویسته‌ هه‌ست به‌وه‌ بكرێت كه‌وه‌كو وتم ڕۆژنامه‌نووسی په‌یامه‌، خاڵێكی‌ تر هه‌یه‌ كه‌ ئه‌بێت ئێمه‌ باسی بكه‌ین، زۆر به‌خته‌وه‌رین كه‌ له‌ دوای‌ ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ نه‌وه‌یه‌كی‌ نوێی ڕۆژنامه‌نووس په‌یدابووه‌ كه‌جێی هیوان بۆ دواڕۆژی‌ میلله‌ته‌كه‌مان كه‌پێشتر ئه‌م بواره‌یان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌، ڕه‌نگه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌زموونی‌ سیاسیان كه‌م بێت به‌ڵام ئه‌زموونی‌ ڕۆنامه‌نووسیان باشه‌ چونكه‌ له‌م ڕۆژنامانه‌ كاریان كردوه‌ و شتێكیان كردوه‌ به‌ شتێك.

* وه‌ك ئاگادارین له‌و چه‌ند ساڵه‌ی‌ دوای دا چه‌ند ڕۆژنامه‌یه‌ك به‌ناوی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ ئازاد هاتنه‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌وه‌، ئایا ئه‌مانه‌ تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك ڕۆژنامه‌ی‌ ئازادن به‌رای‌ جه‌نابت؟
– له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌لای‌ ئێمه‌ له‌ كوردستان حزبه‌كان ده‌وری‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌بینن له‌ ده‌ركردنی‌ ڕۆژنامه‌كاندا له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م براده‌رانه‌ چاكیان كرد دوور له‌ حزبه‌كان ڕۆژنامه‌ی‌ ئازادیان ده‌ركرد، حكومه‌تی‌ هه‌رێمیش ده‌ست پێشخه‌رییه‌كی‌ باشی‌ كرد ده‌ست خۆشی‌ لێده‌كرێت كه‌ئه‌و ڕۆژنامه‌ ئازادانه‌ سه‌ر به‌ حزبه‌كان نین، یارمه‌تی‌ وه‌رناگرن، داوای‌ له‌ ئێمه‌ كرد له‌ سه‌ندیكای‌ ڕۆژنامه‌نووسان كه‌ پڕۆژه‌ یاسایه‌كمان دانا كه‌ له‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ ڕۆشنبیری‌ تێبینی‌ خۆی‌ خسته‌ سه‌ر و ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیران بڕیاری‌ له‌سه‌ردا ئێستا به‌پێی ئه‌م بڕیاره‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌ ئازادانه‌ یارمه‌تی‌ له‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم وه‌رده‌گرن، وه‌ هیوای‌ سه‌ركه‌وتنیان بۆ ده‌خوازم به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی‌ هه‌میشه‌ دروشمی‌ ڕاستگۆیی بخه‌نه‌ به‌رچاو، ئه‌و هه‌واڵه‌ی‌ بڵاوی‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ ڕاستگۆ بێت بچنه‌ بنج بنه‌وانی‌ ئینجا بڵاوی‌ بكه‌نه‌وه‌، دوور بێت له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ شه‌خسی .

* مامۆستا به‌ڕێزت هه‌ر له‌ زووه‌وه‌ ئه‌ندامی‌ یه‌كێتیی‌ نووسه‌ران بوویت ئه‌گه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌ شتێكمان بۆ باس بكه‌یت؟
– به‌راستی‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌رانی‌ كورد هه‌میشه‌ جێی شانازی‌ نووسه‌رانی‌ كورده‌ جێی شانازی‌ هه‌موو ئه‌م خاوه‌ن قه‌ڵه‌مانه‌یه‌ كه‌ قه‌ڵه‌مه‌كه‌یان بۆ خزمه‌تی‌ گه‌له‌كه‌یان ته‌رخان كردووه‌ له‌ هه‌موو بوارێك، من له‌ سه‌ره‌تای‌ دروست بوونیه‌وه‌ كه‌ (10 – 2 – 1970) ئیجازه‌ی‌ دروست بوونی‌ وه‌رگرت، له‌و كاته‌وه‌ من ئه‌ندامم .له‌یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنی‌ لقی‌ سلێمانی‌ من به‌ سكرتێر هه‌ڵبژێردرام بۆ ماوه‌ی‌ هه‌رچوار ساڵه‌كه‌ له‌ (1970 بۆ 1974) هه‌تاوه‌كو چووینه‌ ناو شۆڕش و چووینه‌ شاخ، تا ئه‌و كاته‌ هه‌ر سكرتێری‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌ران بووم، كه‌ هاتینه‌وه‌ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی‌ بارودۆخ گۆڕابوو یه‌كێتی‌ نووسه‌ران په‌رش و بڵاو ببوو و مه‌ركه‌ز نه‌مابوو ، هه‌وڵێكی‌ زۆرمان دا ئێمه‌، كه‌ من له‌ رمادی‌ بووم ته‌نانه‌ت كاك شێركۆ له‌ به‌غدا بوو، هه‌ندێك براده‌ر له‌ شاره‌كانی‌ تربوون، هه‌موو یه‌كمان گرت له‌گه‌ڵ‌ دكتۆر عزالدین و كاكه‌ حه‌مه‌ی‌ مه‌لا كه‌ریم هه‌وڵێكی‌ زۆرمان دا كه‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌رانی‌كورد دروست بێته‌وه‌ به‌یارمه‌تی‌ و هه‌وڵ دانی‌ برایانی‌ هه‌ولێر به‌تایبه‌تی‌ مامۆستا (عزالدین فه‌یزی‌ و كاك كه‌ریم شاره‌زا و جه‌وهه‌ر كرمانج)، یه‌كێتی‌ نووسه‌ران جارێكی‌ تر دروست بووه‌وه‌، یه‌كه‌م كۆنگره‌مان له‌ هه‌ولێر به‌ست، كۆنگره‌ی‌ پێنجه‌م بوو به‌ ڕاستی‌ به‌ڕه‌نگاری‌ بوو، به‌ تایبه‌تی‌ به‌رامبه‌ر (عبدالغفار سائیغ) زۆر پیاوانه‌ كۆنگره‌كه‌ وه‌ستا، هه‌رچی‌ ئه‌و ویستی‌ ئه‌مان ره‌فزیان كرد، ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جار بوو كه‌ حكومه‌ت هه‌ست بكات دوای‌ ئه‌و نوشستیه‌ی‌ به‌سه‌ر كورد داهاتووه‌ ببینێت كه‌ نوسه‌ری‌ كورد ئه‌و مه‌وقفانه‌ی‌ هه‌یه‌، دواتر ئێمه‌ هه‌ڵبژاردنی‌ مه‌ركه‌زمان كرد، پاشان لقه‌كانیشمان كرده‌وه‌، ئه‌و ساڵه‌ی‌ كه‌ من تازه‌ له‌ رمادی‌ گه‌ڕابوومه‌وه‌ نزیكه‌ی‌ (40) كۆڕی‌ ئه‌ده‌بیمان كردووه‌ له‌ باخچه‌كه‌ی‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌رانی‌ كورد، ده‌ورێكی‌ زۆری‌ بینی‌ له‌ وشیاركردنه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك دا، ئه‌م هاوڕێیانه‌ی‌ له‌گه‌ڵمان بوو له‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌ران هه‌موو پیاو چاك و دڵسۆزانه‌ و بوێرانه‌ كاره‌كانمان برده‌ سه‌ر تا ساڵ‌ ته‌واو بوو. له‌ ساڵی‌ تازه‌ ئیتر ئێمه‌ ساردبووینه‌وه‌ له‌به‌ر هه‌ندێ‌ خیلافاتی‌ ناو ئه‌دیبان ئێمه‌ كشاینه‌وه‌ كۆمه‌ڵێكی‌ تر هاتن، به‌ڵام دوای‌ ئه‌مه‌ حكومه‌ت ویستی‌ بیكات به‌ ئه‌دیبانی‌ عیراقی‌، ئێمه‌ مقاته‌عه‌مان كرد، نه‌چووینه‌وه‌ ڕیزی‌ ئه‌دیبانی‌ عیراقه‌وه‌ و ماینه‌وه‌ تا دوای‌ راپه‌ڕین كه‌ كۆنگره‌ی‌ حه‌وته‌ممان له‌ شه‌قڵاوه‌ گرت و یه‌كێتی‌ نووسه‌ران سه‌رله‌نوێ‌ هاته‌ كایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ داخه‌ له‌دوای‌ ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ تا ئێستا له‌ (1992) ده‌ ساڵه‌ نه‌یانتوانیوه‌ كۆنگره‌یه‌ك ببه‌ستن و هه‌موو ئه‌دیبان یه‌ك بخه‌نه‌وه‌ بۆ جارێكی‌ تر مه‌ركه‌زێكی‌ ڕێك و پێك هه‌بێت و لقه‌كانیش بكه‌ونه‌وه‌ ئیش. چه‌ند جارێكیش پێشنیارمان كرد كه‌ یه‌كێتی‌ نووسه‌ران په‌یوه‌ندی‌ نه‌بێت سیاسه‌ته‌وه‌، كاتی‌ خۆی‌ شیعارمان ئه‌وه‌ بووه‌ هه‌موو ئه‌دیبێك و نووسه‌رێك و خاوه‌ن قه‌ڵه‌مێك له‌ژێر یه‌ك خێوه‌ت دا كۆبێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ر شارێكی‌ كوردستان بێت گرنگ نییه‌ تیایدا كۆبینه‌وه‌، كونگره‌ تیایدا بگیردرێت سه‌ر له‌ نوێ‌ ئه‌دیبان بێنه‌وه‌ ژێر ئه‌م ڕه‌شماڵه‌ كوردیه‌ی‌ كه‌ دروستمان كردبوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ په‌رش و بڵاو نه‌بینه‌وه‌.
* مامۆستا به‌ده‌ر له‌وه‌ی‌ كه‌ جه‌نابت جێگری‌ سه‌رنووسه‌ری‌ ڕۆژنامه‌ی‌ (الاتحاد)، بوویت (الاتحاد) چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت؟
– ئه‌مه‌ ده‌بێت خه‌ڵك بیڵێت، من ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانم كه‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌نووسانه‌ی‌ له‌ده‌ره‌وه‌ دێن شاره‌زاكان پێویست به‌ناو ناكات بیڵێم، ڕۆژنامه‌نووسی‌ زۆر كارامه‌و شاره‌زا به‌ ستایشه‌وه‌ باسی‌ (الاتحاد) ده‌كه‌ن، رازین له‌ ناوه‌ڕۆكی‌، رازین له‌ بیروراكانی‌ و له‌و ئازادییه‌ی‌ كه‌ داویه‌تی‌ به‌ نووسه‌ر له‌و بابه‌ته‌ی‌ كه‌ تیایدا ده‌نووسێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ خۆم بپرسی هێشتا ئێمه‌و هاوڕێیانی‌ من كه‌ له‌یه‌ك خێزان دا ئیش ده‌كه‌ین له‌ (الاتحاد) تموحمان ئه‌وه‌یه‌ زۆر له‌وه‌ زیاتر بێت و پێش كه‌وتوتر و زۆر له‌وه‌ زیاتر گه‌شه‌ بكات، بۆ نموونه‌ به‌ شانازییه‌وه‌ ده‌یڵێم پیاوێكی‌ وه‌كو مامۆستا (فه‌له‌كه‌دین كاكه‌یی) كه‌ ئه‌زموونێكی‌ زۆری‌ هه‌یه‌ له‌ بواری‌ ڕۆژنامه‌نووسیدا كه‌ سه‌ر نووسه‌ری‌ ڕۆژنامه‌ی‌ (خه‌بات) بوو له‌چه‌ند چاوپێكه‌تنێك زۆر ستایشی‌ (الاتحاد) ی‌ كردوه‌، به‌راستی‌ جێگه‌ی‌ دڵخۆشییه‌ (الاتحاد) له‌ دیدی‌ ئه‌م پیاوه‌ ئه‌زموون دارانه‌ ئه‌وها بێت، هیوام ئه‌وه‌یه‌ له‌وه‌ زیاتر بكه‌ین و زیاتر پێش بكه‌وین .

* مامۆستا به‌نسبه‌ت به‌رهه‌می‌ نوێوه‌ هیچ پڕۆژه‌یه‌كی‌ ئه‌ده‌بیت هه‌یه‌ ؟
– كتێبێكم له‌به‌ر ده‌ست دایه‌ له‌سه‌ر (پیره‌مێرد)، ئه‌ده‌بییه‌، گه‌شتێك به‌ هه‌موو ژیانی‌ دا، به‌ته‌مام گه‌ر ته‌واوی‌ بكه‌م پێش كه‌ش به‌ده‌زگای‌ سه‌رده‌می‌ بكه‌م بۆ چاپ كردن. وه‌ كۆمه‌ڵێك چیرۆكم هه‌یه‌ به‌ ڕاستی‌ بوارم نییه‌ مسوده‌كانیش بنوسمه‌وه‌، چونكه‌ كاری‌ ئێستای‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌كه‌مان قورسه‌، زۆربه‌ی‌ كاته‌كانم له‌ ڕۆژنامه‌یه‌ و هه‌ر فریای‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌وم كه‌ ده‌چمه‌وه‌ شتێك بخوێنمه‌وه‌ نه‌ك بنووسم.

* له‌كۆتایدا گه‌ر شتێكت هه‌بێت؟
– ڕێز و خۆشه‌ویستیم هه‌یه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ ئه‌م دیداره‌ ده‌بینن، هیوام ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانین هه‌میشه‌ له‌ ئاستی‌ ئه‌و به‌رپرسییه‌تیه‌ بین كه‌ كه‌وتۆته‌ ئه‌ستۆمان وه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئاست و بواری‌ خۆی‌ درێخی‌ نه‌كات له‌ خزمه‌ت و ئه‌وه‌نده‌ی‌ پێیه‌تی‌ خزمه‌تی‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ بكات، ئێمه‌ كه‌ماوه‌یه‌كی‌ زۆرمان له‌بواری‌ نووسین و ئه‌ده‌ب سه‌رف كردووه‌، ئاواته‌خوازین كه‌ نه‌وه‌یه‌ك پێبگات بتوانین كه‌ یارمه‌تیه‌كی‌ ئه‌وتۆیان بده‌ین كه‌ هه‌میشه‌ جێ‌ ده‌ستمان دیاربێت له‌لایان و ئاواته‌خوازین ئه‌م قوتابیانه‌ پێش كه‌وتو تر بن له‌ مامۆستاكانیان له‌ دواڕۆژدا.

*ئه‌م دیداره‌ له‌ ساڵی‌ 2000 له‌ كه‌ناڵی‌ كۆیه‌ی‌ گه‌لی‌ كوردستان له‌گه‌ڵ نووسه‌ری‌ كۆچكردوو ئه‌نجام دراوه‌ .

print

 101 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*