د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

(بەشی دووەم و کۆتایی)

ئێران و تەنگەی هورمز
ئێران، وڵاتێکی زیندووی له‌ ئێستادا داخراوه‌، که‌وتووه‌ته‌ نێوان کۆمەڵێ کولتووری جیاوازه‌وه‌، عەرەبی، کوردی، تورکی، قەوقازی و هیندیه‌وه‌، خاوەن ڕێژەیەکی زۆرە لە هاوڵاتی گەنج، خاوەن کولتوور و ئه‌ده‌بێکی دەوڵەمەندە، یەکەم دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە دەرهێنانی نەوت و خۆماڵیکردنی، یەکەم دەوڵەتی شیعەیە لە حوکمڕانیدا، پاشان ئێران خاوەن وزەیەکی زۆر و بڕێکی باشی کان و کانزایە و دەروازەی بەرەو دەریا و ده‌ریاچه‌ هه‌یه‌، کە هەناردە و هاوردەی بازرگانی وزه‌ و کاڵا ئاسانتر دەکات، ئەگەر گەمارۆی ئابووری بواری بدات.
ئێران وەکو چوارەم وڵاتی خاوەن یەدەگی وزە لە جیهاندا، دوای ڤێنزوێللا و سعودیە و کەنەدا، کە ڕێژەی %9.3 ی یەدەگی نەوتی جیهانی تێدایە، دوای کەمکردنەوەی گەمارووە ئابووریەکەی لە سەرەتای ساڵی 2016 دا، دەرهێنانی نەوتی ڕۆژانەی گەیشتە 3.6 ملیۆن بەرمیل و هەناردەی گەیشتە 2.6 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا، نزیکەی %70 ی بەرهەمی نەوتەکەی هەناردەی دەرەوە دەکرێ بەتایبەت بەرەو وڵاتانی ئاسیا ( چین و هیندستان و یابان و کۆریای باشور) جگە لەو بڕە نەوتەی بەرەو ڕۆژئاوا دەنێررێت، بڕی یەدەگی گازی ئێرانیش دەگاتە نزیکەی %18 ی یەدەگی هەموو جیهان، نزیکەی %7 ی یەدەگی جیهانی لە کان و کانزا هەیە وەکو ئاسن، زینک، مس، کرۆم و مەنگان.
هەڵبژاردەکانی ئێران بۆ هەناردەی وزە بە بوونی چین بەتایبەت و زۆربەی وڵاتەکانی دیکەی ئاسیا، هەڵبژاردەیەکن کە لە کاتی گرژیدا وەکو پلانێکی جێگر و یەدەگ، دەتوانێ شکستی ئابووریەکەی قەرەبوو بکاتەوە، بەڵام ئێران بەهۆی ئەوەی باڵی بەرەو حزبواڵلای لوبنان و بەرەو حوسیەکانی یەمەن و باڵێکی بەرەو دەسەڵاتی شیعی لە سوریادا ئاکتیڤه‌ لەلایەکەوە و لەلایەکیترەوە بەهۆی سەرقاڵی بە ویستگەی ئەتۆمی و پیتاندنی یوڕانیۆمه‌وه‌، لەسەر ئاستی جیهاندا و لەبەر پاراستنی ئیسرائیل ، بووەتە کێشە و ڕه‌هه‌ندی ڕێك که‌وتنه‌کانی لە کاتی دانوستاندا ئاڵۆزتر کردووه‌. ئەوەی لێرەدا ڕۆڵ دەبینێ بوونی وزەیە، کە سەرجەم گرێ کوێرەکان دەکاتەوە، هەرچەند جیاوازی لە دید و بۆچوون هەبێ، چونکە وزە دەسەڵاتە و ئابووری حوکمڕانی جیهان دەکات، هەر لەبەر ئەمەش تەنگەی هورمز بە گفتوگۆی بەرژەوەندی لە سەر مێزی گفتوگۆدا، دەتوانێ تا ڕادەیەك بەرژەوەندیەکان هاوسەنگ دەکات و کۆدەکاتەوە، ئەوەی ئەم سەدەیە لە سەدەی پێشووش جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە تەنها یەك جەمسەر هەژموون و دەسەڵاتی ڕەهای نیە، لە ئێستادا چین لە هەموو بوارەکاندا لە هەڵکشان و ڕکابەریدایە، ڕوسیا پێگەی هەیە، ئێران ئەڵتەرناتیڤی هەیە، لە ئێستادا جیهان فرە جەمسەرە، یەك جەمسەر نیە، بۆیە نە بردنەوە ئاسانە، نە شەڕ لە خزمەتی هیچ لایەکدایە، جگە لەوەی لە ئێستادا جێگە و پێگەی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ئەمریکا پلەیەك لە خوارترە، وەبەرهەمهێنانی نێوخۆی ئەمریکا بە وزەی بەردین و فڕانکین زیاتر بووە و تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێنانی وزەی دوبارەش لە هەڵکشاندان.
ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێڕامانه‌، له‌و ماوه‌ درێژخایه‌نه‌ی، که‌ ئێران له‌ژێر گه‌مارۆیه‌کی سه‌ختی ئابووریدا بوو، توانی له‌ زۆر بواردا گه‌شه‌ به‌ تواناکانی خۆی بدات و پشت به‌ داهێنان و گه‌شه‌سه‌ندنی نێوخۆی خۆیدا ببه‌ستێ، چ له‌ بواری ته‌کنه‌لۆژی و چ له‌ بواره‌کانیتردا وه‌کو بواری پزیشکی و کشتوکاڵ و به‌رهه‌مهێنان و پیشەسازی پیترۆڵ و وزەی ئەتۆمی و زۆر بواریتر، دابڕانی بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر له‌گه‌ڵ دونیای ده‌ره‌وه‌دا، ئه‌و ئاڵنگاریه‌ی تێدا دروست کرد که‌ بتوانێ پیتاندنی یوڕانیۆم بکاته‌ به‌رنامه‌ی خۆی، که‌ ڕۆژئاوای شڵه‌ژاندووه‌، ئه‌گه‌رچی ده‌بێ ئاماژه‌ به‌ داڕوخانی باری کۆمه‌ڵایه‌تی نێوخۆی وڵاته‌که‌ش بدرێ، که‌ سه‌ختی ژیان له‌وێ له‌گه‌ڵ بوونی ئه‌و ڕێژه‌ زۆره‌ی وزه‌یه‌دا هه‌مان دۆخی زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی هەیە‌ که‌ خاوه‌نی وزه‌یه‌کی زۆرن، له‌ هه‌مان کاتدا خاوه‌نی داڕوخانی باری ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی دانیشتوانه‌که‌ی خۆیانن، ئەگەرنا پاڵپشتی ئەو میلیشیایانە لە لوبنان و سوریا و یەمەن لەسەر پێوەری ناهەمواری باری ئابووری دانیشتوانەکەی خۆیەتی، هەر لە ئێران نا لە زۆر وڵاتی خاوەن سامانی سروشتی کە دیکتاتۆری پەیڕەو دەکەن.

*هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*