سەرەکی » راپۆرت » ململانێی ناسنامە لە نێوان دەوڵەت ‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی عیراقیدا

ململانێی ناسنامە لە نێوان دەوڵەت ‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی عیراقیدا

د. رائید جەبار كازم

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

عیراق هەر لە كۆنەوە سەرزەمینێكی فرە رەنگ‌و فرە نەتەوە ‌و فرە كەلتوور‌و ئایین بووە، ئەم فرە رەنگییە جوانییەكی تایبەتی پێ بەخشیوە ‌و تابلۆیەكی دەگمەنی لێ دروستبووە، هەروەك پەلكەزێڕینە، یان وەك گوڵزارێكی پڕ لە گوڵی جۆرا ‌وجۆر‌و بۆن‌و بەرامەی جیاجیا، بەڵام ئەوەی كە جێگەی داخە ئەوەیە، ئەو فرە رەنگی‌و جیاوازییە لە پێكهاتەی عیراقدا لە ژیانی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و ئابووریدا رەچاو ناكرێت‌و پارێزگاری لێ ناكرێت، ئیدارەی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عیراق رەگەزپەرستانە‌و بە چاوی جیاكاری مامەڵەیان كردووە، ئەمەش وای كردووە هارمۆنی رەنگەكان تێك بچێت، بە تایبەت لە نێوان هاووڵاتی‌و دەوڵەتدا، دەی خۆ ئەوەش روونە تێكچوونی رەنگەكانیش زیان بە قەوارە‌و شان‌و شكۆی دەوڵەت دەگەیەنێت.
ئەو پێكدادانەی ئەوڕۆی عیراق كە لە نێوان دەسەڵات‌و گەلدا روو دەدات، وای كردووە تاك ئەركی خۆی لە كۆمەڵگەدا بۆ جێبەجێ نەبێت، هەر بەهۆی ئەو پێكدادانەی نێوان میللەت‌و دەوڵەتەوە‌و بەهۆی رەفتاری رەگەزپەرستانەی دەوڵەتەوە‌و بەهۆی ئەوەی كە دەوڵەت گەل وەك ئامرازێك‌و وەك بەشێك لە موڵكی سەیر دەكات، هەروەها بەهۆی جیاوازی ئایدیۆلۆژی هزری‌و ئایینی‌و سیاسی‌و نەتەوەیی لە نێوان دەسەڵات‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگەدا‌و بەهۆی خۆ زاڵ كردنی دەوڵەت‌و سەپاندنی ناسنامەیەكی دیاریكراوەوە، پێكهاتەی كۆمەڵایەتی دەوڵەتی عیراق هەست بە چەوسانەوەی نەتەوەیی‌و رەگەزی‌و تایەفی دەكات.
بەڵگەی ئەو راستییە روونە لە مێژووی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی عیراقدا، كە بە درێژایی سەردەمەكان ئەگەر حاكم سەر بە نەتەوەیەك یان ئایین‌و ئۆلێكی دیاریكراو بووبێت، ئەوا نەتەوەكەی‌و تایەفەكەی خۆی باڵادەست كردووە بەسەر ئەوانی دیكەدا، ئەمەش وا دەكات وڵاتەكە وەك گڕكانێك ئامادەبێت بۆ تەقینەوە، هەر ئەوەش وای كردووە عیراق ساڵانێكە بۆتە وڵاتی شۆڕش‌و ئاشوب‌و فیتنە، هیچ كێشەیەك هێندەی كێشەی جیاوازی ناسنامەی ئایدیۆلۆژی هەڕەشە لە ژیانی تاك‌و كۆمەڵگەی عیراق ناكات، لە راستیدا ئەم كێشەیە بۆمبێكی میزان‌و ئامادە كراوە، شەڕخوازان هەر كات بیانەوێ دەتوانن بیتەقێننەوە.
پێم وایە بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە رەفتارە هۆكارەكەی نەبوونی وتارێكی سیاسی میانڕەوانە‌و ئارام‌و كارایە لە عیراقدا، چونكە حزبەكان‌و قەوارە سیاسییەكان خۆیان پەنا دەبەنە بەر عەشیرەت‌و چەك‌و وڵاتانی دراوسێ بۆ خۆبەهێز كردن‌و پشت بە دەستوور ‌و یاسا‌و فیكری سیاسی نابەستن، ئەمەش وای كردووە كە ناسنامەیەكی راستگۆیانەی نیشتمانی لای تاكی عیراقی لە باكوورییەوە تا باشووری دروست نەبێت، بەڵكو تاك ناچار دەبێ پشت بە ناسنامەی تایەفی ببەستێ، دیسانەوە ئەمەش وا دەكات جەنگی تایەفی جەنگێكی هەمیشە هەڵگیرساو بێت.
ئێمەی عیراقی لە دۆخێكدا دەژین، كە بارودۆخی مرۆییمان‌و بەها كۆمەڵایەتییەكانمان بەهۆی ئەو جۆرە وتارە توندڕەوانەوە، وامان لێ دەكات وا هەست بكەین لە سایەی دەسەڵاتێكی دیموكراسیدا دەژین، كە رێز لە مافی مرۆڤ‌و ئازادی‌و فرە رەنگی‌و فرە ناسنامە دەگرێت، بەڵام لە راستیدا وانییە، لە راستیدا ئەو رۆڵە خراپەی سیستمی دیموكراسی لە دوای گۆڕانكارییەكانی 2003وە گێڕاویەتی لە بڵاوكردنەوەی ئەو شێوازە لە فیكر‌و رەفتاری كۆمەڵایەتی‌و ئەخلاقی‌و ئایینییە توندڕەوانەیە، كە لەسەر بنەمای رق‌و كینە لە نێوان پێكهاتەكانی ئەم كۆمەڵگەیەدا دروست بووە، زیانێكی زۆری گەیاندووە بە واقیعی كۆمەڵگەی عیراقی ‌و ئاشتی ‌و ئاسایشی كۆمەڵایەتی نەهێشتۆتەوە ‌و كێشەی ناسنامەی ئایدیۆلۆژی هێندەی دیكە قوڵ كردۆتەوە، كاریگەرییەكەشی هەر بە عیراقەوە ناوەستێ‌و پەل دەهاوێ بۆ وڵاتانی دراوسێ، ئەوەش مەترسی زۆر بۆ وڵاتانی ئیسلامی‌و عەرەبی دروست دەكات، چونكە وەك پێشتریش وتمان مەسەلەی ناسنامەی ئایدیۆلۆژیا بۆمبێكی ئامادەیە‌و تیرۆریستان‌و بازرگانانی جەنگ هەر كاتێك بیانەوێ دەتوانن بیتەقێننەوە، ئەم جۆرە لە ئایدیۆلۆژیا پێچەوانەی فیكر‌و رەفتاری وڵاتە دیموكراسییەكانە، كە كار لەسەر فەلسەفەی فرە رەنگی‌و پێكەوەژیانی رەنگە جیاوازەكان دەكەن.
لە راستیدا فرە ناسنامەیی بۆ تاك‌و كۆمەڵگەكانیش شتێكی خراپ نییە، نابێ دژی بوەستینەوە، بەڵكو دەبێ رێزی لێ بگیرێت‌و مافێكی سروشتی‌و رەوای هەر مرۆڤێكە، مرۆڤ هەر لە سەرەتاوە خاوەنی ناسنامەی جیاجیایە، بەڵام ئەو كاتە دەبێتە شتێكی خراپ كە ناسنامە دەبێتە بابەتێكی كوشندە‌و تێكدانی ژیانی خەڵك، دەبێتە نەفرەتێك‌و سەر شانی هەریەك لە ئێمە دەگرێتەوە، چونكە ئەو كاتەی تاكێك یان كۆمەڵێكی دیاریكراوی ناو كۆمەڵگە دەبێتە باڵادەست، ئیدی خۆی زاڵ دەكات بەسەر ئەوانی دیكەدا‌و بە راست‌و بە چەپدا ئەوانی دیكە دەچەوسێنێتەوە‌و هەوڵ دەدات ناسنامەكانی دیكە لە خۆیدا بتوێنێتەوە، سەرەنجام ناسنامەكانی دیكە زیان پێ دەگات‌و ئاوارە دەبن، یان رووبەڕووی راگواستنی زۆرەملێ‌و كوشتن‌و زیندانی كردن دەبنەوە.
كاتێكیش خاوەنی ناسنامە ستەمدیدەكە دەرفەتی بۆ دەڕەخسێ شۆڕش بكات، كار لەسەر لەناوبردنی ناسنامەكەی پێشوو دەكات كە چەوساندوویەتییەوە، تۆڵەی خۆی دەكاتەوە، لەوەش خراپتر ئەمیش هەمان رێچكەی ئەوەی پێشوو دەگرێتەبەر‌و هەمان رەفتار دووبارە دەكاتەوە كە پێشتر بەرامبەری كراوە، ئەمە زۆر جار لە ماوەی مێژوویی جیاجیادا لە نێوان گەلاندا رووی داوە‌و روو دەدات، ئەوجا لە عیراق بێت یان كۆمەڵگەكانی دیكەی جیهان، ئەوەی ئێستاش لە عیراق روو دەدات بەشێكە لەو هاوكێشەیە‌و ترسی گەورەش لەوەدایە كە گروپێك یان ناسنامەیەكی ناو پێكهاتە كۆمەڵایەتییەكەی عیراق دەسەڵات بگرێتە دەست‌و ئاسایش‌و ئاشتی كۆمەڵگە تێك بدات، چونكە ئاشتی كۆمەڵایەتی بە زاڵبوونی یەك لە ناسنامەكان بەسەر ئەوانی دیكە‌و نەمانی ناسنامەی گشتی نیشتمانی كە هەموو ناسنامەكان لە چوارچێوەی نیشتمانێكدا كۆ بكاتەوە.
لە كۆمەڵگەی عیراقیدا هەریەكە لە ناسنامەكان شێوازی تایبەتی ژیانی خۆیان هەیە‌و سیستمێكی جیاوازی داب‌و نەریت‌و كەلتوور پەیڕەو دەكەن، كە جیاوازە لە ناسنامەیەكی دیكە، بیروباوەڕی جیاوازی هەریەك لەو ناسنامانەش كاریگەریی لەسەر تاك‌و كۆمەڵگە‌و دامەزراوە حكومی‌و مەدەنییەكانیش دروست دەكات، هەر پێكهاتەیەكی ئەم كۆمەڵگەیە تایبەتمەندی خۆی هەیە‌و گوفتار‌و رەفتارەكانیشی بە گوێرەی ئەو تایبەتمەندییە دەبێت، بەو ئایدیۆلۆژیایە گۆش كراوە‌و دواتریش ناسنامەكەی خۆی لا پیرۆز دەبێت، ئەمە خەوش نییە، خراپ نییە، بەڵام كاتێك دەبێتە خەوش‌و دەبێتە مەترسی‌و هەڕەشە بۆ سەر پێكهاتەكانی كۆمەڵگە‌و وڵاتەكە بە گشتی كە ناسنامە دەگۆڕێت بۆ جۆرێك لە نەخۆشی‌و رق‌و كینە‌و دوژمنایەتی.
كاتێك تایەفە دەگۆڕێ بۆ تایەفەگەری‌و مەزهەب دەگۆڕێ بۆ مەزهەبگەرایی‌و عەشیرەت دەگۆڕێ بۆ عەشیرەتگەری‌و حزب بۆ حزبچێتی‌و نەتەوە بۆ نەتەوەچێتی، ئەو كات ناسنامە لە چوارچێوەی رێز‌و شكۆ‌و پێرۆزیی خۆی دێتە دەرەوە‌و دەبێتە دڕندە، ئەمەش ئەوەیە كە ئێمە لێی دەترسین‌و هۆشیاری دەدەین‌و تكا دەكەین كە نەخۆشییەكی وا بڵاو نەبێتەوە بە كۆمەڵگەكەماندا.
جەنگی ناسنامە مەترسیدارترین‌و توندوتیژترین جۆرەكانی جەنگە، جەنگێكی هەمیشە هەڵایساوە‌و سەقامگیریی هەر وڵاتێك پەیوەستە بە سەقامگیریی پێكهاتەكانی‌و رێزگرتن لە سەرجەم ناسنامە‌و پێكهاتەكانی بە هەموو رەنگەكانییەوە بە بێ جیاوازی، واتە لەلایەن دەوڵەت‌و خودی پێكهاتەكانیشەوە دەبێ رێز لە هەموو جۆرە پێكهاتەیەك بگیرێت، ئەگەر وا نەبێ پێكەوەژیانی پێكهاتەكان ئەستەمە، چونكە باڵادەستبوونی پێكهاتەیەك بەسەر پێكهاتە‌و ناسنامەكانی دیكەوە‌و چەوسانەوەیان‌و سەركوت كردنیان تاسەر ناكرێ‌و نابێت، دەوڵەتیش نابێ ناسنامەیەكی دیاریكراو بسەپێنێت بەسەر ناسنامەكانی دیكەی ئەو وڵاتەدا‌و ناسنامەكانی دیكە پشتگوێ بخات‌و تەنیا ئەو كاتانە بانگ بكرێن كە لە جەنگ‌و كارەساتەكاندا كاریان پێ بكرێت‌و بكرێنە سووتەمەنی.
پەیوەندی نێوان دەوڵەت‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگەكەی وا دەبینم وەك پەیوەندی نێوان باوك‌و ئەندامانی خێزانەكەی وایە، هەر خێزانێك رێز‌و خۆشەویستی لە نێوانیاندا هەبوو، ئەوە خێزانێكی ئارام‌و پڕ لە ئاشتییە، ئەگەر وانە نەبوو رق‌و كینە‌و تۆڵەسەندنەوە بەسەر ئەو خێزانەدا زاڵ دەبێت، ئەم لێكدانەوەیە بۆ دەوڵەوت‌و پێكهاتەكانیشی راستە.
لێرەدا دەتوانین كێشەكانی بونیادی كۆمەڵگەی عیراقی بگێڕینەوە بۆ چەند هۆكارێك كە بریتین لە:
یەكەم: دابەشتبوونی وتاری سیاسی حزبەكان بە گوێرەی فیكر ‌و ئایدیۆلۆژیای تایەفە ‌و گروپەكان، ئەم هۆكارە كەلێنی خستە ناسنامەی نیشتمانی هاووڵاتیانی عیراقەوە‌و هاوپەیوەستیی لە نێوان پێكهاتەكاندا نەهێشت‌و ململانێی خستە نێوان دەوڵەت‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگە لەلایەك‌و خودی پێكهاتەكانیش لەلایەك، ئەمەش وای كردووە توندوتیژی درێژخایەن بكەوێتە مێژووی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی عیراقەوە.
دووەم: بە هەڵە تێگەیشتن‌و بەلاڕێدابردنی دیموكراسی لەلایەن زۆرێك لە سیاسییەكانەوە، چونكە دیموكراسی تەنیا سندوقی دەنگدان نییە، بەڵكو دیموكراسی رەفتار‌و كردارە‌و دەبێ لە ژێر چاودێریی‌و بە یاسا بێت.
سێیەم: نەبوونی فەلسەفە‌و فەلسەفەی سیاسی لە داڕشتن‌و نەخشەكێشانی هێڵە گشتییەكانی دەوڵەت‌و شێوازی حوكمڕانی لە عیراقدا لە دوای 2003وە، چونكە نەبوونی فەلسەفەی فیكری‌و سیاسی دیاریكرا‌و بۆ رێكخستنی دەوڵەت بەشێكی زۆر لە سامان‌و وزە‌و تواناكانی عیراقی بەفیڕۆ دا‌و زۆر لە مافەكانیشمان لەدەست دا.
چوارەم: نەبوونی وتارێكی یەكگرتووی راگەیاندن‌و هەبوونی ژمارەیەكی زۆر كەناڵی ئاسمانی راگەیاندن‌و رۆژنامە، كە هێندەی دی گیانی دووبەرەكی‌و توندوتیژی‌و پەڕگیری‌و رق‌و كینەی لە نێوان پێكهاتەكانی كۆمەڵگەدا زیاد كرد.
پێنجەم: نەبوونی وتارێكی رووناكبیری‌و كەلتووری نیشتمانی، كە گەشە بە بیرۆكەی فرە رەنگی‌و لێبوردەیی بدات‌و ناسنامە جۆراوجۆرەكان هان بدات كە رێز لە یەكدی بگرن.
شەشەم: عیراق لە دێرزەمانەوە فرە ناسنامەیە، جێی داخە دوای گۆڕانكارییەكانی ئەم سەدەیە وتاری سیاسی نەیتوانیوە بە فەلسەفەیەكی نوێ پێناسەی هاووڵاتی بكاتەوە، بە جۆرێك رێز لە هەموو ناسنامەیەك بگیرێت‌و ناسنامەی نیشتمانیش لە سەرو هەموو ناسنامەكانەوە بێت.
حەوتەم: گەشە كردنی ناسنامەی نەتەوەیی‌و تایەفی رەگەزپەرستانە‌و پاشەكشەی ناسنامەی نیشتمانی، هەروەها برەودان بەم جۆرە گەشە كردنە لە رێگەی وتاری سیاسی پەڕگیرانەوە، ئەوەی ئەمڕۆ لە عیراق روو دەدات بە داخەوە بەو جۆرەیە‌و هیچ گرەنتییەكیش نییە بۆ پاراستنی وڵاتەكە‌و پێكهاتەكانیشی، چونكە تا ئێستاش پرۆسەی سیاسی لەسەر بنەمای بەشبەشێنە بەڕێوە دەچێت، ئەمەش وای كردووە دەوڵەتێكی عەشایەر بێت نەك دیموكراسی.
هەشتەم: وتاری سیاسی دوای گۆڕانكارییەكان رق‌و كینە‌و توندوتیژی بڵاو كردەوە لە نێوان پێكهاتەكانی گەلدا، هیچ هەوڵێكی راستەقینەش نەبوو بۆ ساڕێژ كردنی برینەكانی رابردووی ملیۆنان خەڵكی ئەم وڵاتە، كە لەسەردەمی رژێمی رووخاودا مافیان پێشێل كراوە‌و بەشخوراو بوون.
نۆیەم: چەكداربوونی پێكهاتەكان‌و عەشایەرەكان بە شێوەیەكی نایاسایی، كە مەترسی‌و نیگەرانییەكی گەورەی لای هاووڵاتیان دروست كردووە‌و هەر لە ترسی ئەوەش بەشێكی زۆر لە خەڵكی عیراق وڵاتیان جێهێشتووە، هەر ئەوەش وای كردووە ناسنامەی نیشتمانی لە ناوبچێت‌و دیموكراسیش كۆتایی پێ بێت.
دەیەم: بە هۆی لاوازی‌و كەمتەرخەمیی ئیدارییەوە، داهاتووی پرۆسەی سیاسی‌و دیموكراسی لە عیراق روو لە خراپبوونە، هەرەسی ناوخۆیی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی‌و هەروەها دەستێوەردانی دەرەكیش هۆكارێكی دیكەن بۆ ئەوەی وڵات لە بۆشایی‌و ونبوونێكی ئەوتۆدا بێت كە پێشتر بە خۆیەوە نەدیوە.

بروجیكت سندیكیت

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*