سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » سەروەریی و سەربەخۆیی لەودیوی بیروباوەڕەكانەوە

سەروەریی و سەربەخۆیی لەودیوی بیروباوەڕەكانەوە

ئه‌کره‌م میهرداد

به‌شی دووەم

راگەیاندنی مافه‌کانی مرۆڤ ئەڵێت كە هەموو مرۆڤەكان ئازاد و یەكسان لەدایك ئەبن. بەڵام ئەم پرسیارەش دێتە پێش: مەیدانی هاتنەدی ئەم وشانە (ئازاد و یەكسان) كامەیە؟ ئەگەر پرسیارەكە وەڵامەكەی ئەوە بێت كە مەیدانی هاووڵاتی بوون، مەیدانی ژیانی سیاسی و مەیدانی ئەم بەناو (ئازادی و یەكسانی) ە بێت، بەڵام كە لە مەیدانی ژیانی تایبەتی جیائەكرێنەوە، ئەو دوو پرسە وێڵ ئەكرێن. چونكە بە قسەی هاووڵاتی و ژیانی سیاسی و ( یاسایی) هەمووان ئازاد و یەكسانن، بەڵام لە ژیانی تایبەتی (خواردن، پۆشاك، ژینگە، ئاسایش، پەروەردە و فێركردن، ژیانی سۆزداری و سێكسی، كاركردن و سەرئەنجام هێنانەدی هیواكان) دا ئەم ئازادی و یەكسانیە، یان نیە یان تەنیا بۆ دەسەڵاتداران و دەوڵەمەندانە. ئەو هێڵەی كە ئەم دوو رەوشە لەیەك جیادەكاتەوە، ئەو هێڵە سیاسیە بۆ خاوەنانی دەسەڵات و هەژموون و دارایی، دیسان هەمان ئەو هێڵە چارەنووس سازەیە بۆ ئەوانەی كە ئەم ماف و ئازادییە راگەیەندراوانەیان لێ درێغی و نكوڵی كراوە، یان بە ئاشكرا بێبەش و پێشێل كراون. سیاسەتی سەروەری و سەربەخۆییش هەر لە هەمان سنوورەوە دەستپێدەكات، یان هەمان چالاكییە كە ئەم سنوورە دەخاتە ژێر گومان و پرسیارەوە ئەمەش هەمان ئەو قسە كاریگەر و مێژووییەی ژنە خەباتكاری فەرەنسیمان بیرئەهێنێتەوە (ئۆلیمپ دیگوج) كە لە سەردەمی شۆڕشی فەرەنسادا وتی: (( ئەگەر ژنان شایانی ئەوەن بچنە بەردەمی پەتی سێدارە، ئەی بۆ شایانی ئەوە نین كە ببنە ئەندامی پەرلەمان و حكومەتیش)).
ناكۆكی نێوان دوو روانگەی عەقڵانیە
پرسی مەبەست دروست ئەوەیە كە ئەگەر مرۆڤەكان یەكسان لەدایك ئەبن، بەڵام هاووڵاتی یەكسان نین. ئەوانەی كە نەدەتوانن دەنگ بدەن و نە كاندیدیش ئەكرێن. ئەگەر دەنگیشیان هەبێ ئەنجامەكەی لە بەرژەوەندی خۆیان نابێت و تەنانەت كاندیدیش بكرێن بێگومان هەر دەرناچن و ناگەنە پایەی بڕیاردەرانی سیاسەت و دەسەڵات و ئابووری . ئەم جودایی و ناكۆكیە تەنیا جیاوازی نێوان دەسەڵات و بەرژەوەندی هەردوو بەری ئەو سنوورە نیە (ژیانی سیاسی و ژیانی تایبەتی) بەڵكو جیاوازی و ناكۆكی نێوان دوو روانگەی عەقڵانیە كە خودی (عەقڵی سەلیم)ی دەسەڵاتدار و هەژموونخواز دەخاتە ژێر گومان و پرسیارەوە و لەم زەمینەیەدا تەنیا شتێك كە پەسەند و پۆزەتیف بێت ئەوەیە كە مرۆڤی بێماف و ئازادی لە سایەی راگەیاندنی مافەكانی مرۆڤدا دەبێت یان دەتوانێ خەبات و تێكۆشان بكات بۆ هێنانەدی سەروەری و سەربەخۆیی خۆی لە بەهرەمەندبوون لەو ماف و ئازادییانە. یان بەهۆی هەمان چوارچێوەی ماف و ئازادی و راگەیەندراوی (پیادەنەكراو) دەتوانن بە كۆمەڵگای بڵێن كە ئێمە لەو مافانە بێبەشین كە یاسا و دەستوور بۆی سەلماندوون. سەرئەنجام تەنیا رێگای بەدەستهێنانی ئەم ماف و ئازادییانە ئەوەیە كە خۆیان ببنە خود و بكەری ئەو مافانە و لەم رێگایەش زیاتر هەڵبژاردنێكی دیكەیان نیە.
جێبەجێكردنی ماف و ئازادییەكان
ئەمەش هەمان ئەو پرسە یان ئەو سنوورەیە كە دەبێت دیسان سەروەری و سەربەخۆیی و مرۆڤایەتی تیادا بژێنینەوە: گونجاندنی دوو جیهان لە یەك جیهاندا، واتە دەبێت ژیانی سیاسی و ژیانی تایبەتی مرۆڤ ئەو جیاوازی و ناكۆكی و تەنانەت دژایەتیەشیان نەبێت. مرۆڤ و مرۆڤبوون نابێت خاڵی و بێ مانا بكرێت لە راستینەی ناوەڕۆكەكەی، یان كەمبكرێتەوە و هەتا ئاستی مامەڵەی سیاسی و بەرژەوەندی بخرێتە خوارەوە. مرۆڤ ماهیەت و ناوەڕۆكێكی گرنگ و پەسەندی هەیە كە بە نەهێشتن و لەناوبردنی ئەو ئەو جیاوازی و سنوورە سەرەتاكانی ماف و ئازادی یان سەروەری و سەربەخۆیی بەدەست ئەهێنێتەوە یان لەو ژینگەیەدا جارێكی دیكە ئەژێتەوە . لەم زەمینەیەشدا گرنگترین پرس ئەوەیە كە جێبەجێكردنی ماف و ئازادییەكان و لە هەموو وڵاتانیشدا نابێت وەكو مەسەلەیەكی سیاسی بناسرێت، بەڵكو دەبێت وەكو پرسێكی مرۆیی و گشتی و تەنانەت دەبێت بەبێ هەوڵ و تێكۆشان و خەباتیش بدرێتەوە بە خەڵك. ئەگەر ئەمەش نەكرێت بێگومان هۆشیاری و ئازادی مرۆڤە خود و كاریگەرەكان دیسان لەم زەمینەیەدا كارئەكەن یان (سیاسەتی) ئەوان دەبێتە بەدەست هێنانەوەی ئەم ماف و ئازادییانە. بۆچی ئەڵێن هێنانەدی ماف و ئازادییەكان یان بەدەسهێنانەوەی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ پرسێكی سیاسی نیە، بەڵكو پرسێكی گشتی و مرۆیی و جیهانییە، چونكە سیاسەت تەنیا مەیدانێكی تایبەت لە مەیدانێكی دیكە جیاناكاتەوە، بەڵكو هەموو كۆمەڵ و كۆمەڵایەتی لە خۆی جیادەكاتەوە. سیاسەت هەمیشە لە جیاوازی و ناكۆكیدا كارئەكات، ئەگەرچی هەندێك كەس بڕوایان وایە كە سیاسەت تەنیا لە گفتوگۆ و دانوستاندا یان لە پەیوەندی و كاریگەرییدا بە ئاكام دەگات. بەڵام باشترین بەڵگه‌ی ئەوەی كە سیاسەت بە جیاوازی و ناكۆكیدا كارئەكات ئەوەیە كە پرسی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ هەر لە سەرەتای راگەیاندنی ئەو ماف و ئازادییانە هەتا ئێستا هەر مامەڵەیەكی هەژموونی و بەرژەوەندی و دەسەڵاتخوازی لەگەڵ كراوە. لە هەندێك وڵاتانی كەم لانیكەمی ئەو ماف و ئازادییانە جێبەجێ كراون، بێگومان بە خەبات و فشاری زۆرینەی خەڵكی ئازادی و مافخواز، لە زۆرینەی جیهان هێشتا هەواڵێك لەو ماف و ئازادییانە نییە، لەو وڵاتانەشدا كە جاروبار باسیان ئەكرێت (وەكو عیراق، توركیا، ئوردن و …) بەڵام حەقیقەت ئەوەیە كە تەنیا دەوڵەمەندان و دەسەڵاتداران لەومافانە بەهرەمەندن. ناكۆكی و ریایی گەورەی سیاسەت بێگومان لەم مەیدانە دەرئەكەوێت هەم لە ئاستی جیهانی و هەم لە ئاستی وڵاتانیشدا. لەو وڵاتانەش كە لانیكەمی ئەم ماف و ئازادییانە جێبەجێ كراون (ئەوروپای رۆژئاوا و ئەمریكای باكوور) دیسان لە بەرگێكی سیاسیدایە و مامەڵەی سیاسی پێوە ئەكرێ و یان سیاسەتێكی پۆلیسی و ئەمنی بڕیاردەری ئەو ماف ە ئازادییانەیە. یەكێك لە پرسە گرنك و ناوازە و شاراوەكانی ماف و ئازادییەكان ئەوەیە كە ئەگەر ئەو كەسانەی بێ ماف و بێ ئازادیین، ئایا ئەتوانن بەهۆی ئەم راگەیاندنە (سیاسی و جیهانیەوە) ئەو ماف و ئازادییانە بەدەست بهێنن؟ ئایا خەڵكی عیراق و سوریا و لیبیا بە بوونی ئەمریكا و هاوپەیمانە خۆرئاواییەكانی لەو وڵاتانە توانیویانە یان بە پشتیوانی راگەیاندنی جیهانی و خاوەنە رۆژئاواییه‌كانیان دەتوانن ماف و ئازادییەكانی خۆیان بەدەست بهێنن، یان ئەوەیە كە بەدەستهێنانی ئەم ماف و ئازادییانە بۆ ئایندەیەكی نادیار دواخراون، یان چارنیە دەبێت خەڵك لە شوێنی كار و ژیانی و بۆ داكۆكی لە كار و ژیان دەست بكەن بە خەباتی بەردەوام بۆ ئەو ماف و ئازادییانە. سەرئەنجام یەكێك لە پرسە گرنگەكانی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤی ئەم سەرجەمە بێگومان دیسان داكۆكی و خەباتە بۆ ماف و ئازادی و دادپەروەری.

وەرگرتنی ئازاد و یەكسان بووە
سەرەتای نەیاری بەرامبەر ئەم هەلومەرجە بێگومان بە دیدی رەخنەگرانە هەڵدەسەنگێنرێ و دەبێت لەوەشەوە دەست پێبكەین كە لێكۆڵینەوە و زانینمان سەبارەت بە چۆنیەتی مامەڵەی كۆمەڵ و دەسەڵات و فەرهەنگەكان لە هەل و سامانەكان بە چ شێوەیەك بووە؟ ئایا سوود وەرگرتنی ئازاد و یەكسان بووە بۆ هەمووان، یا هەڵاواردن و چەوسانەوە كراوەتە پێوەری بەهرەمەندی خەڵك لەم هەل و سامان و بونیادانە؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە بێگومان نەیاری و رەخنەیە بەرامبەر بە هەلومەرجی دەسەڵاتدار سەبارەت بە چۆنیەتی چارەسەری باشتركردنی ژیانی خەڵك. دیدگا و رەخنەی سەروەری و سەربەخۆیی بۆ گەڕانەوەی شایستەیی و ئازادی مرۆڤ بێگومان لەوێوە دەست پێدەكات كە مرۆڤەكان ژیانیان باش و خۆش بێت و سەرەتای هەر لێكۆڵینەوەیەكی رەخنە و نەیاریش بەرامبەر بە كۆمەڵ و دەسەڵاتێك كە رێگرە لەم ماف و ئازادییانە لەم دوو رێگایەوە دەبێت:
1. ژیانی مرۆڤ رەوتێكی مێژووییە بەرەو ئەو ئامانجەی كە مرۆڤەكان دەیانەوێت ئەمە لەلایەك و لەلایەكی دیكە رەوتێكی مێژوویی تریشە كە كۆمەڵ و دەسەڵات و فەرهەنگی زاڵ دەیانەوێت خۆیان كۆنترۆڵی ئازادی و سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤەكان بكەن، یان هەتا بۆیان بكرێت لە هەوڵی ئەوەدان كەزۆرینەی مرۆڤەكان بەو ئامانجانە نەگەن كە دەیانەوێت.
2. لەهەر كۆمەڵگایەكدا، هەلومەرج و هێزەكانی ئاڵوگۆڕ و باشكردنی ژیانی تاكەكان بوونیان هەیە، كە دەبێ زانین و هۆشیاری مرۆڤە هۆشیار و خەباتكارەكان دەستیان پێبگات و رێگا چارەكان بدۆزنەوە.
لەم دوو روانگەیەوە ئەوەمان بۆ دەرئەكەوێت كە لێكۆڵینەوە و ناسینی رەخنەیی و خەباتكار دەبێت هەڵسەنگاندنی هێز و بەها و روانگەكانی هەردوو هەلومەرجەكە بناسێت و لە روانگەی گشتی ماف و ئازادیشەوە هەوڵەكانی بەردەوام بكات. بێگومان سەربەخۆیی بیركردنەوە ، ئازادی و مافی نەیاری ئەو هۆكارانەن كە دەبێ كارایی و كاریگەریی خۆیان بۆ هێنانەوەی نیازەكانی مرۆڤ ئاشكرا بكەن. ئەو كۆمەڵانەی كە لەم تایبەتمەندیانە بەهرەمەندن، زەمینەی گشتیان بۆ بڕوا و رای ئازاد خۆش كردووە، بێگومان باشترن لەو كۆمەڵ و دەسەڵاتانەی كە ئەم مافانەیان دەستەبەر نەكردووە. لەم زەمینەیەشدا پرسەكانی ئازادی و یەكسانی و هاوكاری كە باشترین رێگا و سازوكارن بۆ سەرلەنوێ ژیانەوەی سەروەری و سەربەخۆیی لە نێوان ئەم دوو جۆرە كۆمەڵ و دەسەڵاتانەدا جیاوازییان هەیە و هەردوو هەلومەرجەكەش یاریدەدەرن بۆ ژیانەوەی پرسەكانی سەروەری و سەربەخۆیی كە ئەوانیش چۆنیەتی مامەڵەی كۆمەڵ و فەرهەنگ و دەسەڵاتەكانە لەگەڵ رێگای خەباتی ئازادی و یەكسانی و هاوكاریدا لەلایەك و لەلایەكی دیكەش ئایا هێز و تواناكانی بەرەی ئازادی و یەكسانی و هاوكاری لە چ ئاستێكدا بوونیان هەیە و تا چەند توانیویانە بۆ سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤەكان هەوڵ و تێكۆشان بكەن.
ژێر ركێف و كۆنترۆڵی خۆیانەوە
هەژموونی دەسەڵات و كۆمەڵ و فەرهەنگی نەرێنی بەسەر ماف و ئازادییەكانیان تەنانەت بەسەر راگەیاندنی جیهانی مافەكانی مرۆڤیشدا وایان كردووە كە ئەوان ویست و خواستی مرۆڤەكان بخەنە ژێر ركێف و كۆنترۆڵی خۆیانەوە و ئازادییان كردۆتە (( ئازادی و سنوورداری تاك و رەفتاری بۆرژوایی یان كردویانەتە شێوەیەكی خەیاڵی و شێواوی ئازادی و سەربەخۆیی لە بەرامبەر مانا راستەقینەكەی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ.))
لێرەدا نەخشی ژیانەوەی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ ئەوەی كە ئەو هەلومەرجە ئاشكرا بكات كە پەیوەندی نێوان تاك و كۆمەڵ و رەفتاری بۆرژوایی شاردۆتەوە و تاكی كردۆتە خودێكی ناهۆشیار و شوێنكەوتووی فەرهەنگ و بڕوای بۆرژوایی. یان هەروەكو ماكس هۆركهایمەر ئەڵێت كۆمەڵ ((بكەرێكی كارایە)) و تاكی كردۆتە خودێكی گوێڕایەڵ و دەستەمۆكراو و تاك خۆی بە بێهێز و وابەستە دەبینێ. ئەم جیاوازییەش لە نێوان مرۆڤ و كۆمەڵدا هەمان ئەو كەلێنەیە یان جیاوازییە فراوانەیە كە هەتا ئێستا بەسەر شێوازە مێژووییەكانی ژیانی كۆمەڵایەتیدا كارا و كاریگەر بووە. بەڵام جوداییەكی رەهاش نیە، چونكە كاتێك كۆمەڵێ بورژوایی و سودپەرست و مەسرەفگەرا كوێری و نابینایی دەكاتە بەشی خەڵك، كە خەڵك توانای كار و هۆشیاریی ئاگایانەیان نەبێ و تەسلیم بن، بەڵام كە هاتنە مەیدانی خەباتی ژیانەوەی سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان بێگومان ئەم هەلومەرجە ئەگۆڕێت و بە شێوەیەكی رێژەیی لە بەرژەوەندی خەڵك گۆڕانی بەسەر دێت. هەر خودی پەسەندكردنی مافەكانی مرۆڤ و راگەیاندنی جیهانی ئەو مافانە باشترین بەڵگە و بەیانی ئەو هەلومەرجە رێژەییەیە كە ئەگەر خەڵك لە مەیدانی خەبات و تێكۆشانی ئازادی و ماف و سەربەخۆییدا بن، بێگومان دەتوانن دەسكاری ئەو جیاوازی و كەلێنە بكەن كە تا ئێستا لە بەرژەوەندی دیدگا و رەفتاری سودپەرستی و هەژموونخوازی بۆرژوازیدا بووە. لە هەر شوێنێك كارایی كۆمەڵ ببێتە بەشێك لە هۆشیاری و زانین، هەر لەو شوێنە بوونێكی عەقڵانی یان (ناوكۆیی) دروست ئەبێت كە بكەرە جیاواز و نەیارەكان دەتوانن تا رادەیەك بە ئاشتی و رێككەوتنی سیاسی یان (كۆمەڵایەتی) بگەن. بكەر و بەركار، واتە مرۆڤ و كۆمەڵ ناتوانن بە تەواوی لەیەك جیا بن، یان جیهانی دەرەوەی مرۆڤ ناتوانێ هەموو جارێك مرۆڤ وەكو بوونەوەرێكی بێگانە و جیاواز لە خۆی تەماشا بكات، بەڵكو خودی ئەو جیهانەش تا رادەیەكی زۆر بەهەمی ئەو كار و چالاكیانەیە كە بكەرە جیاوازەكان كاریگەرییان لەسەر یەك دەبێ، كە ئەمەش هاوكاری تاك دەكات هەتا جیهان بناسێت و نەخشی هەبێت لە گۆڕینی ئاراستە و ماناكەی بە قازانجی خودی تاك.

پێشكەوتن و چەوسانەوە
كۆمەڵ و دەسەڵاتی مۆدێرن لەگەڵ هەر شتێك پەیوەندی هەبێت یان كاریگەری لەسەر هەرچی هەبێت ئەو شتە یان پرسە دەكاتە سەرچاوەیەكی رانەگەیندراوی پێشكەوتن و چەوسانەوە، زەحمەت و خۆشی یان پەسەندكردن، ئازادی و ستەم، تەنانەت ژیانی سۆزداری و سێكسی لەم هەلومەرجە بەدەرنییە. ئەم رەوشە دوو لانەیە لەنێوان سەركوت و ئازادی، چەوسانەوە و بەهرەمەندی، پێشكەوتن و ستەمكاری بەرهەمی ئەو هێزە مۆدێرنە جیاوازانەن كە لەناو كۆمەڵی سەرمایەداریا بەرامبەر یەك وەستاون و لە پەیوەندی و كاریگەری و ناكۆكییدا ژیان بەسەردەبەن. كۆمەڵی مۆدێرن لەنێوان چوار خود یان بكەری بەهێزدا دەرگیر ماوە و پەیوەندی و هێز و كاریگەری هەریەكێك لەو هێزانە دەتوانێ ئاڕاستە و ئاكامی ئەم كۆمەڵە بگۆڕێ یان دەسكاری بكات، ئەو هێزانەش ئەمانەن، یەكەم هێز و دەسەڵاتی حكومەت و دەوڵەتە یان ئەوەیە كە بە دەسەڵاتی سیاسی ناسراوە و لە هەموو بكەرەكانی دیكە بەهێزتر و بە هەژموونترە . دەسەڵاتی سیاسی لەگەڵ هێزی دووەمدا كە ئابوورییە یان سەرمایەداری و بازاڕی ئازادە لە بەرەیەكدا لەسەر زۆربەی پرسەكان هاوڕا و هاوبەرژەوەندن و زۆربەی هێز و تواناكانی كۆمەڵیش لەبەر دەست و خزمەتی ئەواندایە هەر لە نەتەوە و ئایدۆلۆژیا و سیاسەت و ئاین هەتا دەگاتە ئەو مامەڵە روكەش و سیاسیانەش كە بە ماف و ئازادی و دادپەروەرییەوە ئەكرێن. لە بەره‌ یان ئاڕاستەی نەیار و بەرامبەردا دوو بكەر و خودی دیكە هەن كە ئەگەر هاوڕا و هاوبەرژەوەند بن دەتوانن كاریگەری بەهێزیان هەبێت، یان هەروەكو بیرمەند و خەباتكاری مەزنی ئیتاڵی (ئەنتۆنیۆ گرامشی) ئەگەر بتوانن بلۆكێكی مێژوویی و سیاسی بەهەژموون دروست بكەن دەتوانن ئاڕاستە و ئاكامی كۆمەڵ و دەسەڵاتیش دەستكاری بكەن یان هیچ نەبێت سیاسەت و ئابووری وادار بكەن كە لە بەرژەوەندی ئەوانیش گۆڕانكاری لە حكومەت و سیاسەت و ئابووری و كۆمەڵدا بكرێت. ئەو دوو هێز و بكەرەش یەكەمیان پرسەكانی ماف و ئازادییە كە بەرهەمەكانی راگەیاندنی جیهانی مافەكانی مرۆڤە و دووەمیان خود و بكەری سەروەری و سەربەخۆیی ئەو هێز و هەژموونەیە كە لە سەردەمە جیاوازەكاندا دەرئەكەوێت و بلۆكی مێژوویی و سیاسی خۆی لە بەرژەوەندی زۆرینەی خەڵك و ماف و ئازادی و دادپەروەری دروست بكات. سەرئەنجام پرسی سەروەری و سەربەخۆیی لە كۆمەڵی مۆدێرن بە هەردوو ئاڕاستەی لیبرال دیموكرات و دەوڵەتانی دیكتاتۆری و ستەمكار لە گرەوی ئەوەدایە ئایا ئەو هێز و هەژموونە مۆدێرن و رزگاریخوازە دەرئەكەوێ كە لە بەرژەوەندی تاكی ماف و ئازادیخواز گۆڕانكاری دروست بكات. لەم پرسەدا ماركۆز دەڵێ ((دەوڵەتی رەفای ئوروپی و ئەمریكی رووداوێكی مێژوویی گرنگە لەنێوان سەرمایەداری رێكخراو و سۆسیالیزم، لەنێوان كۆیلایەتی و ئازادیخوازی، و لە نێوان تۆتالیتاریزم و ئاسوودەییدا.)).

print

 7 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*