سەرەکی » وتار » دووركەوتنەوە لە جنێودان و گەڕانەوە بۆ لۆژیك

دووركەوتنەوە لە جنێودان و گەڕانەوە بۆ لۆژیك

لوقمان مستەفا ساڵح

جنێودان دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و گرێیەكی دەروونییە، زۆرێك لە مرۆڤەكان لە ژیانی رۆژانەیاندا پەنای بۆ دەبەن، بە پێی شوێن و داب و نەریتی تاكەكان، جیاوازیی كەلتوورەكانیان جنێو دەدەن. بە پێی زۆر لە سەرچاوە دەروونناسییەكان، ئەو كەسانەی پەنا بۆ جنێو دەبەن، ئەو كەسانەن كە ناتوانن كۆنتڕۆڵی تووڕەیی خۆیان بكەن، یان ئەو كەسانەن بیركردنەوەیان هاوكاریان نابێت تا بە شێوەیەكی بابەتییانە كێشەكان چارەسەر بكەن، یان رووبەڕووی كەسەكان ببنەوە، بۆیە پەنا دەبەنە بەر جنێودان بۆ دامركردنەوەی تووڕەیییان، زۆرجاریش بۆ نیشاندانی بێدەسەڵاتیی خۆیانە. بەشێك لەوانە تووشی حاڵەتێكی دەروونیی شڵەژاو هاتوون، دەبێت سەردانی پزیشك بكەن و چارسەر وەربگرن.
پسپۆڕانی نەخۆشییە دەروونییەكان ئەمە بۆ هۆكاری سایكۆپاسی دەگەڕێننەوە، یان دۆگمایی بە هۆكار دەزانن، لە هەردووك حاڵەتەكەدا، ئەوكەسە دەبێت بخرێتە ژێر پرۆسەیەكی چارەسەریی ورد و زانستییەوە، چونكە دەروونی ساغ و بێ كێشە جنێو نادات، دەم و دەست بۆ حەرام كراوەكان نابات.
لە گەڵ ئەوەی لە ڕووی یاساییەوە، یاسادانەران، سزایان بۆ ئەو جۆرە كەسانەداناوە،بەڵام خۆ یاسا هەر لە خۆڕا سزای كەس نادات، ئەگەر كەسێك سكاڵاكار نەبێت، یاخود دەبێت بزانیین كێن ئەو كەسانەی دەتوانن سكاڵا تۆمار بكەن؟
بۆ نمونونە ئەم جنێودانەی ئەم دواییەی «مەلا»یەكی ئایینی كە وشەیەكی نەشیاوی بەكار هێنابوو، بەو هۆیەوە شەپۆلێك لە توڕەیی خەڵك و قسەو قسەڵۆكێكی بەشوێن خۆیدا هێنا، هەرچەندە خۆی نكوڵی لێكرد، بەڵام بە تەواوەتیش رەتی نەكردەوە، چونكە لە پەیجەكەی ئەو بڵاوكراوەتەوە، بەڵكو تۆمەتەكەی خستە ئەستۆی ئەدمینەكەی و سەرزەنشتیشی نەكرد.
بەڵام لەڕووی یاساییەوە لەبەرئەوەی لە دەستەواژەو جنێودانەكەدا ناوی كەسێكی دیاریكراو نەهاتووە و جنێوەكە گشتگیرە، كەس یاخود تاك ناتوانێت سكاڵا لەدژی تۆمار بكات، دەبێت لە ڕێی داواكاری گشتییەوە سكاڵای لە دژ تۆمار بكرێت. ئەگەر تۆمەتەكەی بەسەردا ساغ بۆوە، ئەوا دادگا بەپێی یاسا كار پێكراوەكان واتە بە یاسای سزادانی عیراقی لە مادەكانی (433) و(434)دا ئاماژەی بە تاوانی جوێندان كردووە و تێیدا هاتووە: «جنێودان بریتییە لەوەی كەسێك قسەی وەها بە یەكێك بڵێت كە ئابڕووی یان پێگەی لەكەدار بكات یان هەستی بریندار بكات، هەرچەندە ڕووداوێكی دیاریكراوی نەدابێتە پاڵ».
هەركەسێك جنێو بە یەكێك بدات، بە بەندكردن، سزا دەدرێت كە لە ماوەی یەك ساڵ زیاتر نەبێت و بە غەرامە كرن كە لە 100دینار زیاتر نەبێت یان بە یەكێ لەو دوو سزایە، بێگومان بەگوێرەی ئەو یاسایە كە 100 دیناری دیاریكردووە، مەبەست لێی 100 دیناری پێشووی عیراقە كە بۆ پارەی ئەمڕۆ دەكاتە (15000) دینار.
ئەگەر جوێندان بە ڕێگەی بڵاوكردنەوە لە رۆژنامەكان یا چاپكراوەكان یاخود لە رێگەی یەكێك لە هۆكارەكانی دیكەی ڕاگەیاندنەوە بێت، بە بارودۆخی توندكردنی سزا دادەنرێت .
تێبینی: سزای غەرامە پەرلەمانی كوردستان هەمواری كردەوە لە تاوانی جۆری كەتن كراوە بە لە (45000) دینار كەمتر نەبێت و لە (225000)دینار زیاتر نەبێت. لە یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا سەرلەنوێ‌ جەخت لەسەر سزادانی جنێو كراوەتەوە، لە بڕگەی (5)ی ماددەی نۆیەمدا هاتووە: «جنێودان و توانجی ناڕەوا و ناوزڕاندن قەدەغەیە».
لە هەمان كاتدا زۆرێك لە دەروونناسان و پسپۆرانی دەروونناسی بە شێوازێكی زانستی توێژینەوەیان لە بارەی جنێودانەوە كردووە و راو سەرنجی خۆیان خستۆتەڕوو، بۆ نمونە:
دەروونناسی ئینگلیزی (ریچارد ستیڤن) دەڵێت: «كاتێك چەكوشێك دەكێشی بە پەنجەیەكتدا، بەرتەقای ئازارەكە بە هاوار و جنێودان كەم دەكەیتەوە».
هەرچی زانا و بیرمەندی دەروونناس (ئەلفرێد ئادلەر )یشە، پێیوایە «جنێودان بەزین و كەموكورتی كەسێتییە و لە رێگەی جنێوەوە كەسەكە هاوسەنگیی دەروونیی خۆی دەچەسپێنێت»، كە ئەمەش قەرەبوویەكی دەروونیی نەخۆشی نائاساییە.
هەروەها (فرۆید ) دەڵێت: «جنێودان دووژمنكاریی خەفەكراوە لە ناوچەی عەقڵی نەستی دژ بەو شتانەی كۆمەڵ لەتاكی قەدەغەكردووە».
جابۆئەوەی زاڵبین بەسەر وشە قێزەوون و نەشیاوەكاندا و تووشی كێشەی یاسایی نەبینەوە، دەبێت دووركەوینەوە لە جنێودان و بگەڕێینەوە بۆ لۆژیك.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*