سەرەکی » ئاراستە » گوندی سكتان _خۆشناوەتی

دڵشاد و گوندەکانی وڵات

گوندی سكتان _خۆشناوەتی

مەملەكەتی مەڵاتیای پێش زایین

 

ناوچەی خۆشناوەتی و خۆشناوان
هۆزی گەورەی خۆشناو مێژووەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ دە سەدە بەر لەئێستا، لەناوچەیەكی شاخاوی و ناوازە دروست بوون و پایتەختەكەیان شاری شەقڵاوە بووە، شەرەفخانی بەدلیسی لە(شەرەفنامە) نوسیویەتی: شەقڵاوە لەناوی (میر شاقوڵی بەگ)ی میری سۆران سەرچاوەی گرتووە. ناوچەی خۆشناو بریتییە لە»دۆڵی قەڵا سنج»و «دۆڵی كوڕێ»و «دۆڵی مەلەكان»و «دۆڵی سماقوڵی»و «دۆڵی بالیسان»و «دۆڵی عەلیاوا»و «دۆڵی هیران و نازەنین»و زیاتر لە»200» گوندە. مێژووی سێ سەدە بەر لەئێستای ڕونترە، كاتێ میرنشینی ئەردەڵان كە پایتەختەكەیان شاری (سنەدژ_ سنندج_ سنە) بووەو زیاتر لەشەش سەدە حكومڕان بوون، لەسەردەمی سەفەوییە توركە شیعییەكانی ئێران كە چاویان هەڵنەهاتووە بەم میرنشینە مەزنە، بۆیە وێڕای تەفروتوناكردنیان كوردستانی ئەردەڵانیشیان خاپوركردووە، هەندێكیان لەگەڵ «هەڵۆخان و خان ئەحمەد خان و مەستورەی ئەردەڵانی» پەنایان هێناوە بۆ باشووری كوردستان و لەهەورامان لە»زەڵم و ئەحمەد ئاوا» جێگیربوون، بەشێكی دیكەیان كە لەمێژوودا ڕوونە لەگەڵ میرەكەیان (میر ئەمبێزخان)ی ئەردەڵانی پەنای بردووە بۆ خۆشناوان و لەگوندی (هەرمك)و دەوروبەری جێگیربوون لەگەڵ سێ كوڕی (میر مەحمەر)و (میر پشتگەر)و (میر وسوو) دەگەڵ میری خۆشناوان دەبێتە ناكۆكی و دواتر شەڕو (میر شێرك)ی سەرداری ناوچەكە دەكوژرێت و قەڵەمڕەوی حوكمی لەناو دەچێ و میر ئەمبێزخان دەوڵەتەكەی دەبوژێنێتەوەو دەبێتە میر لەخۆشناو.

بگەڕێینەوە بۆ داگیركاری سوپای عەرەبی ئیسلام، كاتێ پەلاماری وڵاتی خۆشناو دەدەن، دانیشتوانی خۆشناو كە تێكڕایان كورد دەبن ڕوبەڕویان دەبنەوەو جەنگێكی سەخت ڕوودەدات و بەرگری لەئاینەكەیان (زەردەشتی) دەكەن و (عەیازی كوڕی غەنەم) سەركردەی سوپای ئیسلامەكان لەخۆشناو دەكوژن و خوێنێكی زۆر دەڕژێ و لەكۆتایی دا عەرەبی داگیركەر وڵات داگیر دەكەن. ناوچەی خۆشناوەتی یەكێتییەكی نەتەوەیی و ئاینییان بووە، (جولەكە)و (مەسیحی)ی كوردی تیا ژیاوە، بەیەكەوە هەڵیان كردووەو ژیاون، كاتێ توركە بەربەرییەكانی عوسمانلی داگیركەر پەلاماری وڵاتی كورد دەدات، خۆشناوەكان زۆر بەتوندی وەڵامیان دەدەنەوەو زۆرێكیشیان لێدەكوژن، سوپای تورك گەلێ لەگوندەكانی وێران كردووەو تاڵانی كردوون.

گوندی سكتان _ قەزای كۆیە
گوندی سكتان یەكێكە لەگوندە مێژووییەكانی ناوچەی خۆشناوەتی و دەكەوێتە دۆڵی هیران و نازەنین، شاری دێرینی كۆیە یەكێكە لەشارە بەناوبانگ و مێژووییەكان، سەرەتای دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ «2500» ساڵ پ. ز، لەبناری چیای باواجی كە 1260 مەترو چیای هەیبەت سوڵتان كە 1092 مەتر لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە، كۆیە 582 مەتر لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزەو 2050 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، شوێنی ئاڵا بەرزكردنەوە بووە پێیانگوتووە (كۆی سنجەق). یەكێك لەناحیەكانی قەزای كۆیە (ناحیەی سكتان)ە لەگوندی سكتان كە بەبڕیاری حكومەتی هەرێم ژمارە (309) لە5 / 6/ 2005 كراوە بەناحیەو 680 مەتر لەئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە (11) گوند لەسنورەكەیدایەو 5500 كەسن.

«مامۆستا ئیسماعیل حەمەدەمین مەلازادە» ڕوناكبیرو نوسەری سكتانە ئەو سەبارەت بە مێژووی دێرینی سكتان بە(گوندستانی _ كوردستانی نوێ)ی ڕاگەیاند: دوو چیای سەركەش دەوری گوندی سكتانی داوە «چیای كنێران»و «چیای دارۆ شا» بەر لەهاتنی ئیسلام پاشایەكی كورد لەم ناوچەیە بووە ناوی (ئیسماعیل قولی) بووە كە ئێستا یەكێك لەدۆڵەكانی خۆشناوان بەناوی ئەوەوە كراوە بەناوی (دۆڵی سماقوڵی)و لەم ناوچەیەو لەسەر شاخەكان بەتایبەت (سەفین)و (ئاوەگرد)و (قەڵاتی باساغا)و (شێخ زەرد)و (كەپكی گەرەكونی)و (مام خۆشناو)و (گەری شێخەمیر)و (كەپكە قەل)و (بەنەباوێ) شوێنی قایم كردنی سەربازەكانی بووەو وڵاتیان پاراستووە، لێرەش لەسكتان میرێك بووە ناوچەكەی پاراستووە كیژەكی بووە ناوی «سێكتان» بووە، ناوی ئێرەشی كردووە بەسكتان، وڵاتەكە ناوی (مەراتو) یان (مەڵاتیا) بووە سەرزەمینێكی گەورە بووە، هەر لەگوندی «مام چلكە» هەتا «هیزۆپ» لێرە عەمباری دانەوێڵەو چەك بووە. زیاتر لە 30 گۆڕستانی كۆنی تێدایە، شوێنەواری (جۆگەی بەردین)و ئاشی ئاو و (قەڵای باساغا) كە پێگەیەكی فەرماندەیی ناوەندی سەربازەكانیان بووە، شوێنی كۆكردنەوەی باج و خەراج بووە لەئەشكەوتی سەرگردو ئەشكەوتی سوری میرابێ عەمباریان كردون. ئەوجا مێژوویەكی ڕونتر هەیە لەساڵی 1350 زاینی ئاوەدان بووە، (فەقێ جافری سەی پەتل) بەخۆو پێنج كوڕی (ئۆمەر، خدر، مامەر، مەحمەر، زوبێر) لەگوندی (گۆمەشینی) دەشتی كۆیە هاتون و لەسكتان نیشتەجی بوون. بەشی زۆری سكتان تیرەكانیان سەربەم پێنج برایەن.

لەسەردەمی میرنشینی سۆران فەقێ رەسوی برای پاشای گەورە (پاشای كۆرە _ بەبڕوای من هەڵەیە، بەڕێنوسی عەرەبی نوسراوە گەورەیان گەورەیان كردووە بە كۆرە) فەرماندەی سوپای سۆران بووە لەسكتان. لەم ناوچانە سەنگەرو سەربازخانەو جبەخانەی زۆریان داناوە، چونكە سكتان سنوری نێوان دەوڵەتی بابان و دەوڵەتی سۆران بووە، (چل) سەربازی ئەم سەربازگەیە خەڵكی سكتان بوون ئازاو شارەزای ناوچەكە بوون، یەكێ لەفەلاماندەكانی فەقێ رەسوی سەركردەی سەربازی میرنشینی سۆران ناوی (حەمەی نسكێ بووە) لەساڵی 1830 لەشەنگال كوژراوە، لە»ئەشكەوتی سوری میناری، بەلەكوون، سەرگردی كە شوێنەواری خانی و ژیانی تیابووە، سەربازگە بووە.

بەرەبابەكانی گوندی سكتان _ ناحیەی سكتان
(مام ئەحمەد عەبدوڵڵا حەمەدەمین) یەكێكە لەپیاوە ناودارو خاوەن دیوەخانەكانی گوند، ئەو بەگوندستانی ووت: پێنج_ شەش سەدە بەرلەئێستا دەڵێن قەومێكی لێبووە ناویان هۆزی (سكتی) بووە، ئەمما بەرەبابەكانی ئێستای سكتان كە تێكڕایان خۆشناون یەكێكیان (ئەبابەكری)یە تیرەی منە، دەگێڕنەوە دوو برا (حەمۆ)و (حەمەد) لەگوندی (كانی بەردی) تەنیشت (بالیسان) هاتوون بۆ سكتان و لێرە نیشتەجێ بوون، كوڕی یەكێكیان ئەبابەكری ناوبووە، بۆیە ئێمە لەنەوەی بابەكرین، تیرەی (فەقێ زوبێر) لە(گوندی خدران _ بناری كۆسرەت _بیتوێن) ڕاهاتوون. تیرەی سەیدەكان «سەید حوسێنی» پێنج كوڕی بووە لەدۆڵی خانەقای ڕا هاتوون تیرەكانی (میر مەحمەر بەگیان)و (میر ئۆمەر)و (میر خدر)و (میر مامەی) ئەمانە لەساڵی 1350ی زاینییەوە لێرە وەچە بەوەچە نیشتەجێن، (تیرەی برایم ئاغا)ش هەنە تیرەیەكی دی ڕەوەندان نێوی (چۆرپەرستان) واتە (چۆڵ، دەشت) پەرستن، ئەمانە ڕەوەندن، دەمێ ساڵە لێرە ئێستا نیشتەجێن ئەوجا تیرەی (مەلازادە) هەنە ئەمانە لە(ماویلیان)ی بناری قەندیل هاتوون، تێكڕامان لەكەونە گوند بوین لەدەم گەلی سكتان، هەموو سەرچاوەی ئاوی ئەو وراتە لەوێوەیە، خانومان تێكڕا دووقات بووە، بەبەردان و قوڕان، ژێری خانوو (هۆڵ _ پشتیر _ پەچە)بووە لەبۆ مەڕو گاوگۆلان قاتی سەرێ‌ لەبۆ ژیان و دانیشتن، كۆڵانەكان هەمووی گچكە بوون تەژی بووە، (كوێخا حەسەن) كە لەبەرەبابی (میرۆ مەریان) بووە، یەكێك بووە لەپیاوە ناودارو خاوەن چەكدارو سوار چاك بووە، خاوەن دیوەخان و سەغی تەبیعەت لەوراتی خۆشناوان مەشوور بووە، لەساڵی 1992 گوندە كۆنەكەی بناری (كنێران)و (دارۆشا)و (مام خ‌وشناو)مان جێهێشت و تێكڕا هاتینەسەر شەقامی سەرەكی و هەندێكمان لەگوندی كۆن ماینەتەوە مەرومارات بەخێو دەكەن.

سكتان و ئاوێژگەیی و خاكێكی بەپیت
(محەمەد برایم كوێخا مستەفا) ئەنجومەنی گوندی سكتانە بەڵام چوار ئەنجومەنی دیكە لەوێ هەنە، ئەو هاتەسەر باسی گوندەكەیی و بە(گوندستانی) ووت: مام دڵشاد ئەو گوندەی سێ جاران كاول و ڕوخاو و سوتاو و تاڵان كرایەو لەهەمووی ناخۆشتر سەردەمی ئەنفالە بەدناوەكانی عارەبان بوو بەسەر كوردیان ئێنا. وڵاتەكەمان خوێناوی بوو، زیاتر لە37 شەهیدی سەنگەرو ڕێی ڕزگاری كوردستانمان بەخشیوە بەسەربەخۆیی كوردستان. لەشۆڕشی ئەیلول مام (قادر حەمەدەمین) یەكەم چەكی پێشمەرگایەتی لەشان كرد، لەگوند هەرچی تفەنگی هەبوو (بڕنەو_ سەرتۆپی_ سێ تیر) بەخشیان بەشۆڕشی ئەودەمێ لەساڵی 1947 بەخودای گەورە دەبابەكانی حزبی بەعسی عەرەبی فاشیزم بەسەر لاشەی دوو گەنجی گونددا ڕۆیشتن (مەلا زوبێر)و (قادری حاجی ڕەشی) كەس نەیزانی تەرمەكانیان چ بەسەر هاتیە.

ئەوجا شۆڕشی نوێ كە چەخماخەیداو هیوای خستە دڵی كوردستانی تازێبار و ماتەمەوە، زۆرێك لەجوتیاران بوون بەڕێكخستنی نهێنی و تەتەری شۆڕش. لەساڵی 1977 بەعسییە بێناموسەكان پەلاماری گوندیان دا (14) كەسیان لێ گرتین، سێ مانگان لەژێر ئەشكەنجەو ئازار ماینەوەو دواتر هەریەكەی پێنج ساڵ حوكم درا بەتۆمەتی پشتیوانی و ئەندامەتی لەشۆڕشی نوێی (ی. ن. ك)… پێموت: مام شێخ بابێینەسەر خاكی سكتان، كەرتی كشتوكاڵی ژمارە چەندە؟ ئەو بەگوندستانی گوتەوە: سكتان كەرتی كشتوكاڵی ژمارە (74)ە ، برام وەتۆ برێ (58324) دۆنم زەوییە، لەو ژمارەیە (13484) دۆنم زەوی شیاوی چاندنە، (1437) دۆنم زەوی سكتانێ‌ بەراوە، بەئاوی زۆرو سازگاری (كانی سەروكانی)ی گەلی سكتان (789) دۆنم ڕەزە ترێ و ڕەزە هەنارو ڕەزە هەنجیرو گیزمان هەنە، (22124) دۆنم زەویمان شاخەڵان و پاوان و لەوەڕگایە، حەفت كێڵگەی پەلەوەرمان هەنە (32) كانیاومان هەنە ئەوە كانی (گردە شێرێ)و (كانی گەروە كەون)و (كانی خەراپە)و (كانی بەراروك)و (كانییە دەشتی كەلكێ)و (كانی سەروكانی). ئەها مام درشاد با شتەكت پێ برێم لەساڵی 1996 لەشەڕی ناوخۆیی (خوایە قەت قەت نەی دینینەوە) هاووراتی (عومەر ئەحمەد عەبدوڵڵا) بەخودا لەباوەشی (قەدری كاكە حوسێنی) داكی شەهیدیان كرد قەت قەتمان لەبیر ناچێتەوە. ئەوجا سامانی ئاژەڵیشی زیاتر لە(21000) سەر مەڕ و بزن و چێرو گاوگۆلمان هەنە، زەوییەكان بەسەر (215) جوتیار دابەش كرایە لەئێستا «318» ماڵین.

حەمەشینی خەنجەرو پلە زوڵەیخای كیژی
مامۆ حەمەشین لەدایك بووی ساڵی 1909 من كە ئێستا دەیدوێنم «10/1/2020»ە، پیاوێكی جوان و ڕێك پۆش خەنجەر لەبەر پشدێن، بەئاوەزو بیرتیژ (111) ساڵ تەمەنیەتی، مێژوویەكە پڕ لەوەنەوشە، هەموو ڕوداوەكانی سەردەمی منداڵی لەبیرە، ئەو بەگوندستانی گوت: ئەمن لەبنەماڵەی (ئەبوبەكری)ێمە. لێرە پێنج پشتمان بڕایتەوە، لەبیرمە ژاندرمە بێناموسەكانی تورك دەهاتنە گوند شیشەكیان پێ بوو، دەیان گوتێ (موبایەعە) لە بۆ (چاڵە گەنم) لێرەو لەو گوندانە دەگەڕان، تاڵانیان دەكردین، مەڕوماڵات و خەرمانیاندەبردین بۆ شەڕێ، ئەوی دەمێ عوسمانلی لەرزۆك بووبوو، لەسەروبەندی ڕوخان و تێكشكاندا بوون لەسەفەر بەلكێ هاتن بڕێ زەلامی گەنجیان برد بۆ شەڕی ئینگلیز، هەر وەك ئێستا چۆن وەك گەلەگورگ پەلاماری كوردان دەدات.پ پێموت مامۆ حەمەشین ئاگاداری ڕووداوەكانی ئێستای؟ گوتی: پەهوووو!، ئاگام لێیە دڕندەكانی تورك چۆن (محەمەد)ە مێرد منداڵەكەی كوردی بەدەرمانی فسفۆڕات لەكوردستانی شام سوتاند، وەڵاهێ چاوم پڕ بوو لەئاو، لەخوا پاڕامەوە ئەو زاڵمە خوێنمژەی توركان كە بەناوی ئیسلامەوە شمشێری لەكورد هەڵگرتووە لەناوی بەرێ, تۆڵەی كورد لەتوركان و عارەبان بكاتەوە، ئەوجا پێت بڵێم: كە چەندرمەی تورك دەهاتن جوجەڵەو هێلكەو هیزەی پڕ ڕۆنیان دەدزی، هەروەك عارەبەكان بەناوی سورەتی ئەنفالەوە تاڵانیان كرد من مێرد منداڵ بووم، بارم دەبرد بۆ كەركوك، بەتایبەت توتن، ئەوی دەمێ قەدەغە بوو و یاساغ بوو، دەچوومە كەركوك بەخودا جگە لەكوردو بڕێ توركمان هیچ عارەبم نەدەدی، لەباشوری كەركوك حوشتریان پێ بوو، بارە خوێیان دەینا، ئەوانە داگیر كەرن، زەوی كوردیان داگیركردووە، نوێژیان لەسەر ئەو خاكە حەرامە، هەمیشە نەخۆش و بێ حورمەتن، قەت قەت نە عارەب نە فارس نە تورك لەسەر ئەرزی كورد ناحەوێنەوە، خوای گەورە هەتا هەتایە نەفرەتی لێ كردوون.

(زوڵەیخا حەمەد برایم) كیژی مامۆ حەمە شینە ئەمساڵ (2020) دەبێتە (68) ساڵ، ئەو بەگوندستانی گوت:كاكە درشاد لە(دەشتی كەلكێ) ئاوی سازگاری كانیاوەكان دەهاتنێ‌، (جۆوان_ گۆخڵ) یان مەرەزەوانم دەگرت «گۆل»یان لێ دەدا، ئەو دەشتە گۆلاو بوو، هەموومان بەزبارە (هەرەوەز _ دەستەوایی) مەرەزەمان دەكرد، بەڵام هەر خێزانێك لەحاڵی خۆی واتە لە(قەدەر سەعاتاوێ) هەر ماڵێك چەن سەعات ئاوی بەربكەوتایە، بەقەدەر وی مەرەزەی دەكرد، چەڵتوك پێ دەگەیی، بەداسان درون دەكرا، ئێمەش بە(پشتی _ بەكۆڵ) سوارەمان دەبردەسەر (جوخێن)، ئەوی دەمێ (گاگێرە) بوو، بەگایان گێرە دەكرا، «گوگرە» هەبوو كە گا گێرەی دەكرد وەكی قاپ وابوو، كە «گا»كە ڕیخی دەكرد نەماندەهێشت بكەوێتەناو چەڵتوكەكەوە، ئەوجا بە(گڕگڕ) (دەستاڕی دار) كە لەداری گوێز دروست دەكرا، چەڵتوكەكەمان كڕە پێ دەكرد لەكەنووی قوڕمان دەنا، (كوندە)و (دێمكە)و (لولكە) هەبوو لەبۆ ئاوی ساردێ، دەمانبردنە كن وەرزێر، زەبارە سەپان و شوان، نان بەتیری و نان بەسێران، نانی بەربە سێریشی هەبوو (شلكینە)، جا (هێوارێ‌ لاڵە)مان دادەگیرسان لەمارێ‌ ئاگردان هەبوو، چا و پیرە ساوار و بڕووش، یان چەن سوتەكەمان دەخواردو هەرزوو خەومان لێ دەكەوت تاكو سبیانێ زوو زوو بەخەبەر بێین بۆ كارو فرمانێی گوندی، یەكدیمان خۆشدەویست، حورمەت و ڕێز هەبوو، ژیان پڕ لەجوانی و بەزەیی و زبارەو هاریكاری یەكدی بوو، حەیف سەد حەیف لە بۆ ئەوی وەختێ.

print

 275 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*