سەرەکی » کەلتوور » “خانەقای مەولانا خالید.. باخچه‌ی عیرفان و ئه‌ده‌ب”

“خانەقای مەولانا خالید.. باخچه‌ی عیرفان و ئه‌ده‌ب”

كه‌مال ئه‌حمه‌د

مەحموود پاشای بابان، ساڵی (۱۸۱۸ز) وەک ڕێزلێنانێک بۆ مەولانا خالید، مزگه‌وت و خانه‌قایه‌کی له‌ سلێمانی بۆ دروستکرد. تا ئێستاش به‌ ناوی (خانەقای مه‌ولانا خالید)ه‌وه‌ ناسراوه‌.

خانەقا، لە سلێمانی، ئەکەوێتە (گەڕەکی دەرگەزێن). لە ناوەندی شار (بەردەرکی سەرا)و بە لای باشووردا پێنج سەدو پەنجا مەتر دوورە. دەرگای سەرەکیی خانەقا ئەکەوێتە سەر جادەو بازاڕی خانەقا ڕووەو شاخی بەرانان‌و باشووری شار، دەرگای لاتەنیشتیشی ئەکەوێتە ڕووی (جادەی کاوە)و بازاڕی دۆلارەکەوە، ڕووەو شاخی پیرەمەگروون.

ئەم خانەقایە ناوەندی سەرەکیی تەریقەتی نەقشبەندی‌و ڕابەرەکەی مەولانا خالید بووە لە ناوچەکەدا. خانەقا، سەرەڕای ئەنجامدانی ئادابی تەریقەت‌و، جومعەو جەماعەت‌ تیایدا، بووە بە ناوه‌ندێکی گرنگی زانستی‌و خوێندن.

خانەقا، کاریگه‌ریی گه‌وره‌ی هه‌بووه‌ له‌ سه‌ر پڕۆسه‌ی خوێندن و ڕۆشنبیریی له‌ سلێمانی دا خانەقا، بووە ماوای خوێنەواران‌و کەسایەتییە ئاینی‌و کۆمەڵایەتییەکان‌و بەشی زۆری شاعیرانی کلاسیکی کورد.

مەولانا خالیدی نەقشبەندی، ئەگەر لە بەغداد بووبێ یان لە شام، بەردەوام بە وردیی چاودێریی خانەقای سلێمانیی کردووە. دوای ڕۆشتنی خۆیشی لە سلێمانی، جموجوڵ لە ناو خانەقادا هەر بەردەوام بووە. بەڵام هەمیشە کێشەی تێدا بووە، مەولانا خالید کاتێک سلێمانیی جێ هێشت‌ (شێخ عەبدوڵای هەرەوی) لە جێگەی خۆی داناوە بۆ سەرپەرشتیکردنی کاروباری خانەقای سلێمانی. شێخ عەبدوڵا، کەسایەتیەکی زانا و لێوەشاوە بووە. بەڵام خەڵکی وڵات نەبووەو ئەفغانی بووە.

سەرپەرشتیکردنی خانەقا، وەکو پایەیەکی بەرزی تەریقەتی‌و کۆمەڵایەتی بووە لە ناو موریدەکانی تەریقەت‌و لە ناو خەڵکیشدا، هەروەها دابەشکردنی داهاتی دارایی خانەقا، کە پێ ئەچێ کەم نەبووبێ، ئەم دوو هۆکارە بوونە هۆی ململانێ لە نێوان خەلیفەکانی مەولانا خالیددا لە دوای ڕۆشتنی خۆی بۆ شـام.

مەولانـا، لە نامەیەکدا کە بۆ هەموو کاربەدەستانی خانەقای سلێمانیی بە کۆمەڵ (مەلا عەبدوڵای هەرەوی، مەلا عەبدوڕەحمان، هەردوو عەبدولقادر و، هەردوو ئەحمەد)ی نووسیوە، گلەیی لە بێسەروبەری کاروباری خانەقا کردوەو، سەر لە نوێ ئیشوکاری بە سەردا دابەشکردوون. پلەکانی ڕیزبەندیی بۆ داناون و، هەمان پرەنسیپی گوێڕایەڵیی بێ چەندوچۆنی [مورید بۆ شێخەکەی] دووبارە کردۆتەوە، کە بریتییە لە (( مَن قـاڵ لـِـشــَیخِه: ڵـــمْ؟ لا یُفْـلِـحُ أبَداً.

واتە: هەرکەس بە شێخەکەی بڵێ “بۆچی؟” هەرگیز سەرکەوتوو نابێ))، مەولانا بەمە هەڕەشەی لێ کردوون کە ئەگەر ڕێنماییەکانی جێبەجێ نەکەن، ئەوا لە نێوان ئـەو و ئەواندا، فیراقی ئەبەدیی ڕوو ئەدات.
فـیـراق: واتە لێکدابڕان و جودایی.

مـەولـەوی ئەڵێ:
“مـوقـەدیمـەی خـەم تـاڵیی مەزاقەن
دەک وە خەیر نەیۆ، وادەی فیراقەن”

واتە:
(سەرەتای دەرکەوتنی خەمە، بۆیە دەمم تامی تاڵیی ئەدا، سا دەک خوا بە خێری نەهێنێ، وا دیارە وادەی لێکدابڕانمە لە دۆستانم).

مەولانا لە نامەیەکی تردا کە لە شامەوە بۆ (شێخ عەلی قازی)ی سلێمانی نووسیوە، چەند پرسێکی باس کردووە، یەکێک لەوانە پرسی خانەقای سلێمانیی بووە، مەولانا خالید ناڕەزایی لە هەندێ لە بەڕێوەبەرەکانی خانەقا دەربڕیوەو هەڕەشەی دەرکردنی لێ کردوون، ئەگەر لەسەر هەڵسوکەوتی پێشوویان بەردەوام بن.
مەولانا خالید لە نامەیەکی تردا کە بۆ یەکێک لە دۆستەکانی بەغدادی نووسیوە، سەرقاڵبوونی خۆی‌و موریدەکانی بە دەستەواژەی (فـەقـر و فـاقـە)وە بەکارهێناوە.

بابزانین (فەقر و فاقە) چییە؟
فەقر: واتە لاتی‌و هەژاری.
فاقە: واتە تەڵە، یان داو.

فـاقـە، تووڵی تەڕی دارە، پەتێکی باریکی نەپساو بە سەرێکییەوە ئەبەسترێ‌و سەرەکەی تری کون ئەکرێ، وەک کەوانی تیـر ئەچەمێنرێتەوە، ئەو سەری پەتەکە بەو کونەدا ڕەت ئەکرێ وەک دەرزی‌و دەزوو، چیلکەیەکی باریک لەودیو کونەکەوە وەک گیرە، توند ئەکرێ لە سەرە کونەکەو کۆتایی پەتە باریکەکە، چۆلەکەو ڕیشۆڵەو پەلەوەری تر خۆیانی لێ ئەدەن‌و، شڵپ پیایانا ئەتەقێ‌و قـیـڕیان ئەبڕێ.

نـالـی، لە بارەی دەستەواژەی ( فـەقـر و فـاقـە)وە ئەڵێ:

“سۆفی لە فەقر و فاقە. وەکو فاقە، فاقی‌دا
تەسـبـیحـی دام و دانە، ڕیشی دوفاقی فاق”

باسی ئەو کەسانە ئەکات کە بە ڕووکەش دینداریی ئەکەن‌و ئەڵێ (سۆفیی ڕیاکار بە تەسبیحەکەی‌و مووی ڕیشی کە نیشانەی خواپەرستییەکی ساختەن، خەڵک بۆ لای خۆی ڕائەکێشێ و، وەک چۆلەکە ڕاویان ئەکات).
نــالی، ماوەیەک ژیانی لە حوجرەیەکی ئەم خانەقادا بەسەر بردووە. دیارە لەو سەردەمەدا کە نالی لەوێ بووە، کاروباری خانەقاو ڕەفتاری سۆفی‌یەکانی جۆرێک بووە کە بۆتە جێگەی ڕەخنەو گاڵتەپێکردن.

بۆیە نالی لەم بارەشەوە ئەڵێ:

“نـالـی! ســەرت لـە گـونـبـەدەکـەی خــانـەقـا دەکــا
لایەک پڕە لە مەشـعـەلە و، لایەک پڕە لە مەشغەلە”.

نـالی دوای ڕۆشتنی بۆ حەج، لەوێ هەواڵی تێکچوونی حوکمڕانی بابانەکان و داگیرکردنی سلێمانیی لە لایەن تورکە عوسمانییەکانەوە بیستووە، ئیتر چاوی بەرایی نەداوە بگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. لەوێوە چووە بۆ شام. پاش ماوەیەک مانەوەی لە غەریبی‌دا، سۆزی وەتەن ئاگری بەرداوەتە دڵ و دەروونی، وەکو لە قەسیدە بەناوبانگەکەیدا کە بۆ (سالم)ی هاوڕێی ناردۆتەوە کە ئەو کات لە سلێمانی بووە، هەواڵی زۆر شوێنی سلێمانیی و دەوروبەری شاری پرسیوە. نالی، قەسیدەکەی٤۳ بەیتە، بە تەنیا ۱۱ بەیتی بۆ (خـانەقـا) تەرخان کردووە. نالی لەو بەیتانەدا بە (بـادی خۆشمروور = بـای خۆشڕەو)ی وتووە:

“سەیرێکی خۆش لە چیمەنی ناو (خانەقا) بکە!
ئـــایـــا ڕەبـیعی ئـاهـووە؟ یــا چـایـری ستوور؟!
سه‌بزه‌ له‌ ده‌وری گوڵ، ته‌ڕه‌ وه‌ك خه‌گگی ڕوویی یار؟
یــا پووشی وشك و زووره‌؟ وه‌کو ڕیشی (كاكه‌ سوور)
قـه‌لـبی مونه‌ووه‌ره‌ لـه‌ حـه‌بـیـبانی نـازه‌نـین؟
یـا وه‌ك سه‌قه‌ر پڕه‌ له‌ ڕه‌قیـبانی له‌نده‌هوور؟
دەس ‌بەندیانە دێن و ده‌چن سه‌رو و ناره‌وه‌ن،
یــا حه‌ڵـقـه‌یانه‌ صۆفیی ملخوار و مه‌نده‌بوور؟
مـه‌یلـێ بكه!‌ له‌ سـه‌بـزه‌ دره‌ختانی مه‌دره‌سه‌
ئه‌وراقیان موقه‌ددیمەیی شینه‌؟ یا نه‌ سوور؟
حـه‌وزی پـڕی، كه‌ نـائـیـبـی دیـده‌ی مـنـه‌ له‌وێ
لـێڵاوی دانه‌هاتووه‌ وه‌ك سه‌یلی (شیوه ‌سوور)؟!
ئێسته‌ش كه‌ناری حه‌وشه‌كه‌ جێی باز و كه‌وشه‌كه‌؟
یــاریی تـیـایه‌؟! یــا بووه‌تـه‌ مه‌عـره‌چی نـوفـوور؟!
چـــــاوێ بخـه‌ له‌ سـه‌بـزه‌ و ســێـرابـی دائـیره‌!
جێ جلیوه‌گاهی چاوه‌كه‌مه‌، نه‌رمه‌ یا نه‌ زوور؟
تووخوا، فه‌چایی ده‌شتی فه‌قێكان ئه‌مێسته‌كه‌ش
مه‌حشه‌ر میـپـاله؟‌! یا بووەته‌ (چۆڵی سه‌لم و توور)؟!
واصـیـل بكـه‌ عـه‌بـیـری سـه‌لامـم، به‌ حـوجـره‌كــه‌م
چیی ماوه‌؟ چیی نه‌ماوه‌؟ له‌ هه‌یوان و تاق و ژوور؟
ئـه‌و غــاری یـاره‌، ئێسـتە پـڕ ئه‌غیـاره‌؟ یا نه‌ خۆ
هــه‌ر غــاری یــاره‌، یـا بووەته‌ غـاری مار و موور؟!”

print

 279 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*