سەرەکی » وتار » گۆران فه‌تحی » ده‌رگایه‌كی تری ململانێی توركیا له‌گه‌ڵ وڵاتانی جیهان

(ئایا سۆفیا)

ده‌رگایه‌كی تری ململانێی توركیا له‌گه‌ڵ وڵاتانی جیهان

گۆران فه‌تحی

بڕیاری ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا له‌م ماوه‌ی دواییدا بۆ كردنی مۆزه‌خانه‌ی‌ ئایا سۆفیا بۆ مزگه‌وت، كاردانه‌وه‌ی‌ جیاجیای به‌دوای خۆیدا هێنا له‌جیهاندا، له‌نێوان ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و كاره‌ له‌لایه‌ن به‌شێك وڵات و كه‌سایه‌تی جیهانیی و پێشوازی كردن لێی له‌لایه‌ن هه‌ندێ وڵات وتوێژی جیای وه‌ك ئیخوان و ره‌وته‌ ئیسلامییه‌كانی نزیك له‌ پارتی دادو گه‌شه‌پێدان له‌ توركیا، به‌ڵام ئایه‌ كارو هه‌ڵوێسته‌كه‌ی‌ حكومه‌تی‌ توركیا، ده‌سكه‌وت و شتێكی تازه‌ بوو، یان بۆ خۆده‌رخستن و خۆ نیشاندان بوو وه‌كو پارێزه‌ری ئیسلام، هه‌م به‌رامبه‌ر وڵاتانی خۆرئاواو هه‌م له‌ به‌رده‌م وڵاتانی جیهانی ئیسلامیدا، وڵامی ئه‌مه‌ش بێگومان نه‌خێره‌، چونكه‌ ئایا سۆفیا بۆ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌چوار سه‌دو په‌نجا ساڵ مزگه‌وت بوو، دوای گرتنی ئیسته‌مبول له‌لایه‌ن عوسمانیه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌رده‌می سلێمانی فاتح دا.

ئایا سۆفیا ی كڵێسه‌
(ئایا سۆفیا) كه‌ ده‌كه‌وێـته‌ به‌شی ئه‌وروپای شاری ئه‌سته‌مبوله‌وه‌، مێژووی بونیاتنانی ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ سالانی نێوان 532-537، چونكه‌ ته‌واوبوون له‌بیناكه‌ پێنج ساڵ كاركردنی خایاندوه‌، فه‌رمانی دروستكردنیشی له‌لایه‌ن ئیمپراتۆری رۆمانی جوستنیانی یه‌كه‌مه‌وه‌ بووه‌، هه‌رئه‌وكاتیش ئه‌و ئیمپراتۆره‌ داوای له‌ئه‌ندازیارانی كڵێسه‌كه‌ كردووه‌ كه‌ به‌شێوازێكی جیا له‌كڵێسه‌كانی تری ناو ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ی‌ دروستی بكه‌ن، خودی كڵێسه‌كه‌ش له‌سه‌ر هه‌مان شوێنی دوو كڵێسه‌ی‌ پێشووتر بووه‌ كه‌ به‌هۆكاری جیاجیاو سه‌رده‌می جیا دارماون.

ئایا سۆفیا بۆ ماوه‌یه‌كی زۆر باره‌گای سه‌ره‌كی ئه‌سقه‌فی به‌تره‌ریكی قوسته‌نتیه‌ (ئیستامبول) بوو كه‌ پایته‌ختی ئیمپراتۆریه‌تی پیزه‌نتی بوو، به‌گه‌وره‌ترین كلێسه‌ش هه‌ژمارده‌كرا بۆ نزیكه‌ی‌ هه‌زار ساڵ، تا ئه‌وكاته‌ی‌ كلێسه‌ی‌ ئیشبیله‌ی‌ له‌ئه‌نده‌لوس له‌ساڵی 1520 دا دروستكرا..

ئایا سۆفیای مزگه‌وت
كلێسه‌ی ئایا سۆفیا، دوای ئه‌و ماوه‌ زۆره‌ی‌ ته‌مه‌نی، وه‌كو پێگه‌یه‌كی ئاینی دیاری مه‌سیحیه‌ت له‌ناو ئیمپراتۆریه‌تی بیزه‌نتیدا، له‌ساڵی 1453 و دوای گرتنی شاری قوسته‌نتیه‌ له‌لایه‌ن عوسمانییه‌كانه‌وه‌ به‌فه‌رمانده‌یی سوڵتانی عوسمانی محه‌مه‌د دووه‌م كه‌ نازناوی (فاتح)ی لێنرا دواتر، هه‌موو شوێنه‌ ئاینیه‌كانی ناو قوسته‌نتییه‌ گۆڕانكاری به‌سه‌رداهات و ئایا سۆفیاش له‌سه‌ر فه‌رمانی سوڵتانی عوسمانی بانگی تێدا خوێنرا و له‌وه‌ به‌دوا كرا به‌مزگه‌وت و ناوی لێنرا (ئایا صوفیا كبیر جامع شریف)، واته‌ مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌ی‌ پیرۆزی ئایا سۆفیا، له‌و كاته‌وه‌و بۆ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ 450 ساڵ ئایا سۆفیا وه‌كو مزگه‌وتێكی گه‌وره‌ی ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانی مایه‌وه‌، تا له‌ساڵی 1934 و له‌سه‌رده‌می ئه‌تاتۆرك مزگه‌وته‌كه‌ كرا به‌مۆزه‌خانه‌

توركیا چی مه‌به‌سته‌ له‌جوڵه‌كه‌ی‌ (ئایا سۆفیا)
ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا و له‌مانگی ته‌موزی ئه‌مساڵدا، له‌رێگه‌ی‌ دادگای ئیداری باڵاوه‌ بڕیاری پۆچه‌ڵكردنه‌وه‌ی‌ فه‌رمانێكی پێشووی ئه‌تاتۆركیان دا كه‌ ئایا سۆفیای كردبوو به‌ مۆزه‌خانه‌ وه‌كو باسمان كرد، ئه‌وه‌بوو جارێكی تر و دوای 85 ساڵ بڕیاری ئه‌وه‌یان دا ئایا سۆفیا بكه‌نه‌وه‌ به‌ مزگه‌وت.

ئه‌وه‌بوو هه‌ر دوای بڕیاری دادگا، سه‌رۆكی‌ ئه‌و وڵاته‌، لێدوانێكیداو تیایدا ووتی ئه‌و شوێنه‌ موڵكی ده‌وڵه‌ت و هیچ ده‌زگایه‌ك نییه‌ و موڵكی سڕفی سولتان محه‌مه‌د فاتحه‌، به‌پێی قسه‌كانی..هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی‌ تاپۆی عوسمانی نیشاندا، گوایه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر موڵكیه‌تی‌ سوڵـتان بۆ ئایا سۆفیا، به‌ڵام زۆربه‌ی‌ مێژوونووسان باس له‌وكڕین وفرۆشتنه‌ ناكه‌ن و ده‌ڵێن، سوڵتانی عوسمانی دوای ئه‌وه‌ی‌ ئیسته‌مبولی گرتووه‌و به‌پێی نه‌ریتی ئه‌و سه‌رده‌مه‌و به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ خۆی‌ پادشا و خاوه‌نی هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێك بووه‌، ئایا سۆفیای كردوه‌ به‌ وه‌قفی خۆی خستوویه‌تیه‌ سه‌ر موڵكه‌كانی خۆی‌.

ئه‌وه‌بوو دوای بڕیاره‌كه‌ی‌ توركیا، كاردانه‌وه‌كان ده‌ستی پێكرد و وڵاتانی یۆنان و روسیا و هه‌روه‌ها یه‌كێتی ئه‌وروپا و رێكخراوی یونسكۆش ره‌خنه‌ی‌ توندیان له‌ ئه‌نكه‌ره‌ گرت، به‌تره‌یركی مه‌سكۆنی برسلماوسی یه‌كه‌میش كه‌ سه‌رۆكی روحی زیاتر له‌ 300 ملیۆن مه‌سیحی ئه‌رسۆدكسی جیهانه‌ رایگه‌یاند، گۆڕینی ئایا سۆفیا بۆ مزگه‌وت ملیۆنه‌ها مه‌سیحی جیهانی نیگه‌ران كردووه‌ و درزێكیش له‌نێوان خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا دروست ده‌كات..
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌ موسوڵمانانی جیهان، پێشوازیان له‌و بڕیاره‌ كرد، به‌ڵام هیچ وڵات و سه‌ركرده‌یه‌كی‌ عه‌ره‌بی و خۆرهه‌ڵات گرنگیان پێنه‌دا، به‌تایبه‌ت به‌هۆی‌ ده‌ستوه‌ردان و كێشه‌كانی توركیا له‌ناوچه‌كه‌دا، له‌عیراق و سوریا و لیبیا، كه‌ له‌ ئێستاشدا چه‌كدارانی سه‌ر به‌و وڵاته‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان هاتوونه‌ته‌ ژووره‌وه‌ به‌پاساوی راوه‌دونانی په‌كه‌كه‌و به‌هۆی‌ هێرش و په‌لاماره‌ سه‌ربازییه‌كانیان، زۆرێك دیهات وێران بوون و چۆڵكراون، ئه‌مه‌ چ جای ده‌ستوه‌ركانی توركیا له‌كۆردستانی رۆژئاڤا و ناردنی مورته‌زه‌قه‌كانی له‌پاڵ سوپاكه‌یدا بۆ داگیركردنی ناوچه‌كانی باكووری سوریا، توركیا به‌وه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌و سه‌دان و به‌ڵكو هه‌زاران مورته‌زه‌قه‌ی‌ خۆی‌ ناردووه‌ بۆ لیبیا، به‌پاساوی به‌هاناوه‌ چوونی حكومه‌تی‌ ویفاقی نیشتمانی دژ به‌ هێزه‌كانی خه‌لیفه‌ حه‌فته‌ر له‌و وڵاته‌، ئه‌م ده‌ستوه‌ردانانه‌ش نیگه‌رانی زۆرێك وڵاتی عه‌ره‌بی به‌دواداهاتووه‌و به‌تایبه‌ت میسر كه‌ زۆر به‌توندی هاتووه‌ته‌ سه‌ر خه‌ت و به‌توندی دژی ده‌ستوه‌ردانی توركیایه‌ له‌لیبیاو هه‌ڕه‌شه‌ی به‌رپاكردنی جه‌نگێكی گه‌وره‌ دژ به‌ ئه‌نقه‌ره‌ ده‌كات ل.

به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو كاردانه‌وه‌كاندا، ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا سوور بوون له‌سه‌ر بڕیاره‌كه‌یان و یه‌كه‌م نوێژیشیان له‌مزگه‌وته‌كه‌ له‌ 24 مانگی ته‌موز و به‌به‌شداری به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ته‌كه‌شیان رێكخست.

توركیا به‌جوڵه‌و مامه‌ڵه‌ نابه‌رپرسانه‌كانی چه‌ند ساڵی رابردووی، به‌ده‌ستوه‌ردان و نانه‌وه‌ی‌ كێشه‌ له‌ناوچه‌كه‌، له‌ناو وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی نه‌یاری زیاتره‌ له‌ هاوسۆز، ئه‌گه‌ر به‌مجۆره‌ش به‌رده‌وام بێـت له‌دروستكردنی دوژمن بۆ خۆی، به‌راست و چه‌پدا، له‌ خۆرهه‌ڵات و هه‌روه‌ها له‌خۆرئاوا، ئه‌وا ده‌ستی له‌بنی هه‌مانه‌كه‌ ده‌رده‌چێـت و ته‌نها خۆی‌ زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بێت.

هه‌رچه‌ند هه‌ڵوێستی‌ ئه‌مجاره‌ی‌ بۆ به‌ده‌ستهێنان و گێرانه‌وه‌ی‌ هاوسۆزی وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامیی بوو به‌لای خۆیدا، رقه‌به‌رایه‌تی بوو بۆ وڵاتانی خۆرئاواو ئه‌وروپا،.

 502 جار بینراوە