سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » فه‌رید زه‌كه‌ریا: به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕۆین وه‌ك 40 ساڵ له‌مه‌وبه‌ری‌ ئه‌مریكای‌ لاتینمان لێ بێت

قوڵتر

فه‌رید زه‌كه‌ریا: به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕۆین وه‌ك 40 ساڵ له‌مه‌وبه‌ری‌ ئه‌مریكای‌ لاتینمان لێ بێت

20 ساڵ له‌مه‌به‌ر فه‌رید زه‌كه‌ریا-ی‌ پێشكه‌شكار له‌ كه‌ناڵی‌ سی‌ ئێن ئێن، تێبینی‌ ئه‌وه‌ی‌ كرد، كه‌ نگه‌رانییه‌ك له‌ هه‌ڵكشاندایه‌ سه‌باره‌ت به‌و وڵاتانه‌ی‌ دیموكراسییه‌كی‌ رووكه‌شانه‌یان هه‌یه‌ وه‌ك پاكستان‌و فلپین، ئازادی‌ رۆژنامه‌وانی‌ تیایاندا به‌رته‌سك ده‌بێته‌وه‌‌و مه‌سه‌له‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی دادوه‌ریش له‌ پاشه‌كشه‌دا ده‌بێت، ئه‌وه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی‌ فراوان رووی‌ دا‌و پشتیوانییه‌كی‌ گه‌وره‌شی‌ له‌ پشته‌وه‌ بوو. ئه‌و كات فه‌رید زه‌كه‌ریا باسی‌ له‌وه‌ ده‌كرد، كه‌ ئه‌وه‌ی‌ روو ده‌دات، نیشانه‌ی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ دیموكراسی‌ نییه‌ له‌و وڵاتانه‌دا، به‌ڵكو نیشانه‌ی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ چه‌مكی‌ لیبرالیزمه‌، واته‌ وازیان له‌ پابه‌ندبوون به‌ سه‌ره‌وه‌ری‌ یاسا‌و جیاكردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان‌و پاراستنی‌ ئازادییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان‌و ئازادی‌ بیروباوه‌ڕ‌و ئازادی‌ راده‌ربڕین‌و ئازادی‌ گردبوونه‌وه‌ی‌ به‌ كۆمه‌ڵ ئازادی‌ موڵكایه‌تی‌ هێناوه‌. ئێستاش دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ چه‌ند مانگێك به‌سه‌ر سه‌رۆكایه‌تی‌ دۆناڵد تره‌مپ-دا، فه‌رید زه‌كه‌ریا نیگه‌رانه‌ له‌وه‌ی‌ ئه‌مریكاش هه‌مان رێگه‌ی‌ تاریك بگرێته‌به‌ر، ئه‌م نگه‌رانییه‌ش وای‌ لێ كرد به‌ په‌له‌ بكه‌وێته‌ خۆ‌و ئه‌و پێوه‌ر‌و نه‌ریتانه‌ وه‌بیر هه‌موان بێنێته‌وه‌ كه‌ دیموكراسیی ئه‌مریكای‌ دروست كردووه‌‌و بۆ ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ دوو سه‌ده‌یه‌ پاراستوویه‌تی‌.
دۆناڵد تره‌مپ هیچ كارێكی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ به‌نده‌ یاساییه‌كان نه‌یگرێته‌وه‌، به‌ڵام بۆ فه‌رید زه‌كه‌ریا زۆربه‌ری‌ ئه‌و كارانه‌ی‌ تره‌مپ ده‌یانكات له‌ ژێر ناوی‌ لیبرالیزمدا، له‌گه‌ڵ چه‌مكی‌ لیبرالیزم‌و سیاسه‌تی‌ حزبدا یه‌ك ناگرنه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت مه‌به‌سی‌ فه‌رید ته‌نها حزبی‌ دیموكراتی‌ لیبراڵ نه‌بوو، به‌ڵكو مه‌به‌ستی‌ هه‌موو ئه‌و به‌هایانه‌ بوو كه‌ زۆر له‌ مێژه‌ هه‌ردوو حزبه‌كه‌ی‌ ئه‌مریكا به‌ هاوبه‌شی‌ رایانگه‌یاندووه‌. فه‌رید زه‌كه‌ریا پێی‌ وایه‌ كه‌لتووری‌ دیموكراسی‌ لیبراڵی‌ تایبه‌ت به‌ ئه‌مریكا تا ئێستاش به‌هێزه‌، به‌ڵام رووبه‌ڕووی‌ هێرشێكی‌ توند بۆته‌وه‌.

شۆن ئێلینگ: پێم وایه‌ وانه‌ی‌ هه‌ره‌ گرنگ كه‌ ده‌بێ له‌ ماوه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ تره‌مپ-ه‌وه‌ فێری‌ بین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێوره‌كانی‌ دیموكراسی‌‌و نه‌ریته‌كان زۆر له‌وه‌ گرنگترن كه‌ ئێمه‌ ده‌مانزانی‌، دامه‌زراوه‌كانیش ره‌نگه‌ گرنگییان كه‌متر بێت له‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌مانزانی‌!
فه‌رید زه‌كه‌ریا: بێگومان هاوڕاتم سه‌باره‌ت به‌ به‌شی‌ یه‌كه‌میان، به‌ڵام نه‌مده‌زانی‌ كه‌ ده‌بێ ئه‌و شته‌ سه‌ره‌تایی‌و سادانه‌ به‌ هه‌ند وه‌ربگرم. ئه‌وه‌ی‌ به‌ رووی‌ ده‌ركه‌وت، گرنگی‌ نه‌ریته‌كانه‌، له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ زۆر له‌و شتانه‌ی‌ ده‌یانزانین‌و ئێستا به‌ ته‌وه‌ری‌ دیموكراسی‌‌و لیبراڵیزمیان داده‌نێین له‌ راستیدا په‌یوه‌ندییان به‌ دامه‌زراوه‌كانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌ رێساكان‌و ئه‌و كرده‌وانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ گوزارشتن له‌ خودی‌ به‌هاكان. وابزانم هه‌موومان دركمان به‌وه‌ كردووه‌، له‌ كاتی‌ هه‌ڵمه‌تی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌دا كه‌ تره‌مپ نه‌ریت له‌ دوای‌ نه‌ریت پێشێلی‌ ده‌كرد. له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆر به‌ ساده‌یی ئه‌و ئاماده‌ نییه‌ تۆماری‌ تایبه‌ت به‌ باجه‌كانی‌ بخاته‌ روو، هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو هه‌ڵوێسته‌ی‌ پێ كردین‌و وای‌ لێ كردین بڵێین، تۆ راوه‌سته‌، یاسایه‌ك نییه‌ ئه‌م شتانه‌ رێك بخات؟ دواتر ده‌ركه‌وت ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ یاسا به‌ڕێوه‌ ناچێت، به‌ڵكو به‌ پێی‌ نه‌ریت رایی كراوه‌.
شێوازی‌ مامه‌ڵه‌ كردنی‌ تره‌مپ له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌نووساندا‌و ئه‌و جۆره‌ی‌ ئه‌و باسی‌ دزگاكانی‌ راگه‌یاندن ده‌كات‌و ئه‌و شێوازی‌ ئه‌و گه‌لی‌ پێ ده‌ترسێنێت، هه‌موو ئه‌مانه‌ گوزارشتن له‌ داخوران‌و كرمۆڵ بوونی‌ چه‌مكی‌ دیموكراسی‌‌و لیبرالیزم، به‌ڵام كۆی‌ گشتی‌ مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ یاسا ده‌رنه‌چووه‌.

شۆن ئێلینگ: ئه‌گه‌ر له‌ هه‌وڵه‌ شكستخواردووه‌كانمان ورد بێنه‌وه‌ بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌، سه‌یره‌ پێشتر ئه‌م وانه‌یه‌ فێر نه‌بووین.

فه‌رید زه‌كه‌ریا: پێم وابێ ئه‌وه‌ راسته‌. ده‌توانی‌ تێبینی‌ ئه‌وه‌ بكه‌یت، كاتێك دیموكراسی‌ له‌ هه‌ندێك وڵات كه‌ خۆرئاواییش نین ده‌چێنرێت‌و جێبه‌جێ ده‌كرێت، ده‌بینی‌ زۆر جار به‌رهه‌می‌ باشتری‌ ده‌بێت، من به‌ راستی‌ پێم وایه‌ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ری‌ جێبه‌جێبوونی‌ هه‌یه‌، به‌ڵام بابه‌ته‌كه‌ قورس‌و ئاڵۆزه‌. كه‌ ده‌بینین سیستمه‌ دیموكراسییه‌كه‌ی‌ ئێمه‌ له‌ عیراق سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌، هۆكاره‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ عیراق ده‌ستوورێكی‌ باشی‌ نییه‌، یان دادگای‌ سه‌ربه‌خۆی‌ نییه‌، یاخود ئازادی‌ رۆژنامه‌وانی‌ نه‌پارێزراوه‌، چونكه‌ له‌ كۆتاییدا ئه‌وانه‌ی‌ ده‌ستووریان بۆ عیراق داڕشتووه‌ هه‌ر شاره‌زای‌ خۆرئاوایین، به‌ڵكو كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ باگراوه‌ندی‌ رۆشنبیری‌‌و كه‌لتوورییه‌كه‌ زۆر جیاواز بووه‌، با ئه‌و دامه‌زراوانه‌شت هه‌بێت، كه‌ ئاستی‌ رۆشنبیری‌ پێویستت نه‌بوو ناكرێ، ئه‌و ئاكار‌و ره‌فتاره‌ كه‌لتوورییه‌ كه‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ماوه‌یه‌كی‌ دوور‌و درێژی‌ ده‌وێ تا پێ بگات.

شۆن ئێلینگ: وای‌ بۆ ده‌چم، ئه‌و وانه‌یه‌ی‌ پێویسته‌ فێری‌ بین، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دامه‌زراوه‌كانمان تووشی‌ شكستی‌ له‌و جۆره‌ ده‌بنه‌وه‌ ئه‌گه‌ر به‌و نه‌ریت‌و پێوه‌ره‌ رۆشنبیرییه‌ به‌هێز نه‌كرێت.

فه‌رید زه‌كه‌ریا: نه‌مده‌زانی‌ دیموكراسی‌ لیبراڵیزم له‌ خۆرئاوا تا ئه‌و راده‌یه‌ لاواز بێت بتوانرێ هه‌ر زوو پێشێل بكرێت‌و په‌رش‌و بڵاو بكرێت. زۆر نیگه‌رانم له‌وه‌ی‌ له‌گه‌ڵ گه‌یشتن به‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ داهاتوودا كاندیدێكمان لێ په‌یدا بێت‌و بڵێ، من پێویستم به‌ ئاشكرا كردنی‌ تۆماری‌ باجه‌كانم نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ تره‌مپ تۆماره‌كانی‌ خۆی‌ ئاشكرا نه‌كرد، پاشان ئه‌و بابه‌ته‌ ببێته‌ نه‌ریتێكی‌ نوێ‌و ئیتر ببێته‌ باو كه‌ سه‌رۆك یان كاندیدی‌ سه‌رۆك پێویستی‌ به‌وه‌ نییه‌. یان له‌وانه‌یه‌ جاری‌ داهاتوو خاوه‌نكارێك بێت‌و بێڵێ، پێویستم به‌ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ نییه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كاره‌كانی‌ خۆم‌و پێویست ناكات ده‌ست له‌ كاره‌كانی‌ خۆم هه‌ڵگرم، خۆ تره‌مپ-یش نه‌یكرد، پاشان ئه‌وه‌ش ببێته‌ نه‌ریتێكی‌ نوێ‌و جیاواز. خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ببێته‌ نه‌ریتێكی‌ نوێ، مانای‌ ئه‌وه‌یه‌ یه‌كه‌م هه‌نگاومان ناوه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ی‌ وه‌ك ئه‌مریكای‌ لاتینی‌ 40 ساڵ له‌مه‌وبه‌رمان
لێ بێت.

شۆن ئێلینگ: هه‌موو سیستمێك خاڵی‌ لاوازی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، به‌ڵام پێ ده‌چێ سه‌رۆكایه‌تی‌ خاڵی‌ لاوازی‌ سیستمه‌كه‌ی‌ ئێمه‌ بێت، چی‌ روو ده‌دات ئه‌گه‌ر كه‌سێكی‌ گه‌نده‌ڵ، یان چه‌وسێنه‌ر ده‌ستی‌ بگات به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌؟ ئه‌م كه‌سه‌ له‌ توانایدا ده‌بێت، پشێوییه‌كی‌ ئه‌وتۆ بنێته‌وه‌ به‌بیری‌ كه‌سدا نه‌هاتبێ، به‌ تایبه‌تیش له‌ دۆخێكی‌ جه‌مسه‌رگیریی وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ تیایدا ده‌ژین، كه‌ هانده‌ره‌كه‌كان كه‌من بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستبه‌رداری‌ حزب بیت.

فه‌رید زه‌كه‌ریا: ئه‌م خاڵه‌ زۆر گرنگه‌. یه‌كێك له‌ ده‌رهاویشته‌كانی‌ جه‌مسه‌رگیریی سیاسی‌‌و لاسه‌نگبوونی‌ ده‌ستووری‌، كه‌ ئێستا گه‌یشتۆته‌ ئاستی‌ پێوانه‌یی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ سه‌رۆكایه‌تی‌، یان پۆستی‌ سه‌رۆك به‌هێزتر ده‌بێت له‌ جاران. ئێستا ئه‌و پۆسته‌ ده‌ستكراوه‌تر كراوه‌ له‌ رێگه‌ی‌ دادگاكان‌و خڵكه‌وه‌ به‌ گشتی‌. هه‌ستێك دروست ده‌بێت‌و زاڵ ده‌بێت، كه‌ پێویسته‌ كه‌سێك شتێك بكات، ده‌ریش كه‌وت ئه‌و كه‌سه‌ سه‌رۆكه‌، سه‌رۆك بوش ئه‌م هه‌سته‌ی‌ بۆ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ قۆسته‌وه‌‌و به‌كاری‌ هێنا، ئۆباما-ش هه‌ر به‌و شێوازه‌ تێی‌ په‌ڕاند. پێم وایه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ مه‌رستی‌ راسته‌قینه‌ دروست ده‌كه‌ن.
ئێمه‌ زۆر دوورین له‌وه‌ی‌ كه‌ باووباپیرانمان، ئه‌وانه‌ی‌ ئه‌مریكایان دامه‌زراندووه‌ مه‌به‌ستیان بوو، به‌ تیبه‌ت له‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ كه‌ ده‌درێته‌ پۆستی‌ سه‌رۆك. وابزانم هه‌ندێك له‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی‌ دراوه‌ به‌ سه‌رۆك، بۆ ئه‌مڕۆ له‌ پێداویستییه‌ك ده‌چن خۆلادانی‌ نه‌بێت، به‌ڵام فراوان بوونی‌ ورده‌ ورده‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جێبه‌جێكار مانای‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ری‌ هه‌یه‌ ئێمه‌ بكه‌وینه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رۆكێكی‌ دیكتاتۆره‌وه‌.

شۆن ئێلینگ: كه‌سانی‌ خاوه‌ن تیۆر له‌ بواری‌ سیاسه‌تدا، وه‌ك یاساشا میناك، ماوه‌ی چه‌ند مانگێك زه‌نگی‌ مه‌ترسییان لێ دا‌و وتیان: ئێمه‌ له‌ پاشه‌كشه‌ی‌ دیموكراسی‌ لیبراڵداین. پێت وایه‌ تره‌مپ سیمای‌ روودانی‌ ئه‌و پرۆسه‌یه‌یه‌ كه‌ هه‌ر به‌راستی‌ رووی‌ داوه‌؟

فه‌رید زه‌كه‌ریا: ئه‌گه‌ر بڵێین له‌به‌رده‌م قۆناغی‌ هه‌ره‌سی‌ ده‌سه‌ڵاتداین، به‌ ویژدانه‌وه‌ قسه‌مان كردووه‌، قۆناغه‌كه‌ كاری‌ كردۆته‌ سه‌ر زۆربه‌ی‌ لایه‌نه‌كانی‌ ژیان. جگه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ی‌ سوپا، سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌و بابه‌ته‌ كاری‌ تێكردوون، ئه‌م داڕمانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا‌و داڕمانی‌ متمانه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌ به‌ تایبه‌ت به‌شێكی‌ گه‌وره‌ن له‌م مه‌سه‌له‌یه‌. ئه‌گه‌ر دابنیشیت‌و بیر له‌ رووداوه‌كانی‌ 25 ساڵی‌ رابردوو بكه‌یته‌وه‌، ده‌بینیت ده‌سته‌بژێرێكی‌ سیاسی‌ ئه‌م وڵاته‌یان كاره‌ساتی‌ یه‌ك له‌دوای‌ یه‌ك كردووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ خه‌ڵك به‌ شێوه‌یه‌ك ده‌ڕوانێته‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌، جیاواز له‌وه‌ی‌ له‌ ساڵه‌كانی‌ چله‌كان‌و په‌نجاكان‌و ته‌نانه‌ت شه‌سته‌كانیشدا ده‌یانڕوانییه‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ سیاسییه‌. ده‌بێ له‌ خۆمان بپرسین، ئه‌وه‌ جه‌نگی‌ ڤێتنام بوو شته‌كانی‌ گۆڕی‌؟ یان وه‌ته‌رگێت بوو؟ یاخود مه‌سه‌له‌ی‌ هه‌ڵاوسان؟ یان پشت به‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ده‌ره‌كی‌؟ یان سه‌رهه‌ڵدانی‌ سستی‌‌و داكشان له‌ كرێدا؟ كامیانه‌؟ نازانم.
به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ چیرۆكه‌ راستییه‌كه‌ له‌ده‌ستدانی‌ باوه‌ڕ بێت به‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ساسی‌، نه‌ك باوه‌ڕهێنان به‌ چه‌وسانه‌وه‌.

سایتی‌ ده‌ره‌ج

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

فوئاد مه‌جید میسری: حاڵی حازر شانۆی كوردی له‌ خانه‌ی نه‌بووندایه‌

ئه‌گه‌رچی نووسه‌ر و رووناكبیر فوئاد مه‌جید میسری قه‌ڵه‌مێكی ناسراوه‌ و ...