سەرەکی » وتار » مه‌لا به‌ختیار‌ » ئەگەرەكانی پەیمانی سیڤەر و كوردستان دوو هەڵەی…پەڕە 4

ئەگەرەكانی پەیمانی سیڤەر و كوردستان دوو هەڵەی…

ئەگەرەكانی پەیمانی سیڤەر و كوردستان دوو هەڵەی مێژوویی

ئەم وتارە ئەمڕۆ لە رێوڕەسمی یادی 100 ساڵەی پەیمانی سیڤەر لە پاریس دەخوێنرێتەوە. سیڤەر شوێنی كۆنگرەكە.

1-2

ساڵڕۆژی سەدەیەكی پەیمانی سیڤەر، بەبێ‌ باسكردنی سەدەكانی پێش پەیمانی سیڤەر، دۆخی پەیمانی سیڤەر لەدۆخی روداوگەلێك دادەبڕێ،
سەدەیەك زیاتر، سیاسەتی نێودەوڵەتی سەبارەت بەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەناویشدا كوردستان كرابووە مەیدانی ململانێی جەنگ و سەپاندنی جۆرەها رێكەوتنامەی نێودەوڵەتی، دوو بۆچوونی هەڵە، یاخود دوو راستی كەمتر لێكدراو، بەسەر تێكڕای روداوەكان دیارن.

یەكەمیان: وا لێكدراوەتەوە كە كۆلۆنیالیزم و پاشان ئیپمریالیزم، دوای جەنگی یەكەم، هاتونەتە ئاراوە. لەكاتێكدا، كۆلۆنیالیزمی بریتانی لەناردنی كۆمپانیای هیندی رۆژهەڵاتییەوە، بناغەی داكوتاوە. كۆلۆنیالیزمی فەرەنسیشن لەهەڵمەتەكانی ناپلیۆنەوە، لەسەردەمی سەرمایەداری فەرەنسیەوە، فەرەنسا لەداگیركاری كلاسیكیەوە هەڵكشا بۆ سەرەتاكانی كۆلۆنیالیزم. لەخۆرا نەبوو، كاتێك ناپلیۆن 1798 میسر داگیر دەكات، بریتانیا مەترسی گەورەی لەسەر بەرژەوەندیەكانی لە تەواوی رۆژهەلاتی ناوەڕاست دا، لا دروست دەبێ‌!

دووەمیان: تائێستا وا باوە، كە دوای پەیدابونی نەوت، نەهامەتیەكانی نەتەوەی كورد سەریهەڵداوە، واتا: لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە. ئەمەش وا نییە. هاوكاتی ناردنی رۆژهەڵاتناساكان بۆ رۆژهەڵاتی نزیك، پێش دۆزینەوەی نەوت. هەڵكەوتەی ژوپۆلەتیكی سەرزەمینی كوردستان، بایەخێكی ئێجگار گەورەی لای بریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتالیا، تاڕادەەك ئەمریكاش، هەبوو. چونكە لەبارترینی جوگرافیای سیاسی بووە، بۆ بەستنەوەی وڵاتانی عەرەبی، كەنداو، بەتوركیاو رۆژئاواوە. هەربۆیە روباری فورات، بێڕادە لەلایەن بریتانیای مەزنەوە، وەكو پێگەیەكی ستراتیژی سەیر كراوە. ئەمەش لە كاتێكدا، هێشتا قەوارەیەك بەناوی عیراقەوە، نەسەپێنرابوو!.
بۆئەوەی دۆخی پێش پەیمانی سیڤەر تاوتوێ‌ بكەین، گوزەرێك بە پەیمانامەكانی سەدەی هەژدەهەم و نۆزدەهەم‌و بیستەمیشدا، دەكەین.

پەیماننامەی ئەرزرومی یەكەم (1822)
ناكۆكی نێوان عوسمانیەكان و ئێرانیەكان، بەشێكی بەدەسیسەی بریتانیا بوو، بەشەكەی تریشی دەگەڕایەوە بۆ جیهانبینی سونیگەرایی و شیعەگەرایی. دوای گەشتەكەی ریچ 1820، عوسمانیەكان لە پیلانی بریتانیا پتر ترسان، بەتایبەتی مەحمود پاشای میری بابان، هەر ئەوكاتە دەیگوت: كە قەڵەمڕەوی ئێرانی قبوڵە. ئێرانیش ئەوكاتە، لەژێر هەژمونگەری بریتانیادا بوو. لەناو ئەم كێشمەكێشەیەدا، بوار بۆ بریتانیا رەخسا، زیاتر لە ناوچەكەو ناكۆكیەكان دەست وەربدات. جەنگ لەنێوان هەردو و قەڵەمڕەو بەرپا بوو. دوای دوو ساڵ، 1822 پەیماننامەی ئەرزرومی یەكەم، مۆركراو. بەشێكیشی دژی كورد بوو.

پەیماننامەی هونیكار سكەلەسی (1833)
كە فەرەنساو روسیا، چالاكیە سیاسی– سەربازیەكانیان پتر پەرەپێدا. بریتانیا زیاتر پەیوەست بون بە عوسمانیەكان و بایەخی باكورو باشورو رۆژئاوای كوردستانیشیان زیاتر بۆ دەركەوت.

ناپلیۆن لە نامەیەكدا بۆ تزاری روسیا دەنوسێ‌: رێگای فورت نەخشەی دوا رۆژ دەنەخشێنێ‌ (كوردستان لەنێوان ململانێی نێو دەوڵەتیی و ناوچەییدا. كامەران ئەحمەد مەحەمەد ئەمین (كامەران مەنتك – ل: 17) لەبەرامبەر ئەم بایەخ پێدانەدا، بریتانیا، لەرێی توركیاوە، سەرچاوەو رێڕەوی ئاوی فوراتیان كۆنترۆڵكرد. بەپێی راپۆرتی هنری ب. لینج كە رێگای فوراتی پشكنیبوو، جەختی كردبوو كە لەم رێگایەوە: توانای ئابوری و سیاسیان لەمیسیۆپۆتامیا زیاد دەكات. بەرپەرچی نفوزی روسیا لەباشوری كوردستان و میسۆپۆتامیاو كەنداوی فارس دەدرێتەوە (هەمان سەرچاوەو لاپەڕە) ئەم هەژمونگەریەی بریتانیا لە ئێران و لەناو عوسمانیەكاندا، هەمووی دژی میرنشینە كوردستانیەكانی باشور و باكور و. هۆیەكی سەرەكی لەناوبردنیشیان بوو.

لەناو ئەو دۆخەشدا، روسیا لاوازی عوسمانیەكانی قۆزتەوەو پەیمانی (هونیكار سكەلەسی – 1833)ی سەپاندە سەری. ئەمەش لەلایەكەوە عوسمانیەكانی بەرامبەر روسیای تزاری لاوازكرد، لەلایەكی دیكەشەوە، هێزە عوسمانیەكان تەرخان كران، راپەڕینەكانی كوردستان سەركوت بكەن، لەپێشەوەدا راپەڕینی میرنشینی سۆران. پاشان راپەڕینی بۆتانیش.

پەیماننامەی پاریس (1853)
بەرژەوەندی زلهێزەكان، بە جەنگێك و رێكەوتنێك و داگیركردنی ناوچەیەك، لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، رانەدەگیرا. بەتایبەتی، دەوڵەتە كۆلۆنیالیستەكانی سەدەكانی هەژدەهەم و نۆزدەهەم، نە لەجیهان داو نە لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەتا جەنگی یەكەمیش، بەتەواوەتی بەرژەوەندیە ستراتیژیەكانیان دابین نەكردبوو. بۆیە هۆكارەكانی بەرپاكردنی جەنگ، هەمیشە، لەبنەماكانی پەیماننامەكانی نێوانیان بەهێزتر بوو. لەبەر ئەمەیە دەبینین، دەهەیەك بەسەر پەیماننامە، یان رێكەوتنامە، لەنێوان زلهێزەكاندا تێنەدەپەڕی، ژیلەمۆی جەنگی بەرژەوەندیەكی دیكە، لەناوچەی دورونزیكدا، لەنێوانیاندا دەگەشایەوە.

لەو سۆنگەیەوە ساڵی 1853 روسیا، لە پەیماننامەكانی پێشوو پاشگەزبۆوەو جەنگی دژی عوسمانی راگەیاند. ئەمجارە چاوی داگیركاریان بڕیبووە ئەستەنبول و دڵنیابون لە دۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.. كە بریتانیەكان و فرەنسیەكان، چنگیان دەخستە ناوی. شەڕ لە قەوقاز بەرپاكرا. دیسان كوردستان كرایەوە شەڕگە. لەم هەلومەرجەدا «یەزدان شیر» راپەڕی. بەڵام بریتانیاو فەرەنسیەكان تەواو لە سەركەوتنەكانی روسیا مەترسیان لێنیشت، لێرەوە، ناكۆكی نێوانیان دامركایەوە و روسیایان لەشەڕی كریم دا، دوچاری شكست كرد. پەیماننامەی پاریس مارتی 1856 مۆركرا. بەمەش دوای شكاندنی روسەكان، بریتانیا پشتیوانی عوسمانی كرد، راپەڕینەكەی یەزدان شیریش، سەركوت بكات.

پەیماننامەی سان ستیڤانۆ – بەرلین (1878)
عوسمانیەكان، رێك لە گەرمەی قەیرانە ئابوری و سیاسیەكانی ناوخۆیاندا، لە دەرەوەی قەڵەمڕەوەكەیاندا، هیستیریای دڕندەیی دایگرتبوون، بەم دڕندەیەتیە، راپەڕینی بەلكانیان خەڵتانی خوێنی ئازادیخوازان دەكرد. روسیا جەنگی توركی – روسیای 1877 – 1878 بەرپاكرد. كورد، دەرسی لە جەنگەكانی دیكە وەرنەگرتبوو، ئەمجارەش دایانە پاڵ روسیا.. لە كاتێكدا روسیای تزاری، تەنها وەكو جەنگاوەر لە كاتی جەنگدا مامەڵەی لەگەڵ كورددا دەكرد!

سوڵتانی عوسمانی ئەمجارەش شكستی خوارد و ناچار پەیماننامەی (سان ستیڤانو)ی مۆركرد و روسەكان باڵادەستی بوون. رۆژئاواییەكان بەم پەیماننامەیە شڵەژان. دۆخی نێودەوڵەتیش ئاڵۆزا. خەریكبوو كوردستان هەتا كەنداو، بۆ رێگاكانی هیندستانیش، بۆ بریتانیا بكەوێتە مەترسیەوە، هەمان ساڵ 1878 لە ژێر فشاری مەترسیەكاندا، كۆنگرەی بەرلین بەسترا، لەم كۆنگرەیەدا، هەروەكو كورد خاوەن قەڵەمڕە و بوبێ‌ لە بەشێكیدا وا هاتووە كە ئەرمەنەكان لە كورد بپارێزێ‌. لەوەش سەیرتر، لە تەواوی جەنگەكان كورد دەكرایە داردەست، كەچی لە كۆنگرەكاندا، ئاوڕیشی لێنەدەدرایەوە. سەرجەم ئەو سیاسەتە ستەم لەكورد كردنە، كوردی زیاتر لە دەوری مافەكانی جۆش دەدا. بەڵكو كێشەی كورد لە راپەڕینی لۆكاڵیەوە، وەرچەرخا بۆ سەرانسەری. شێخ عوبیدالله ی نەهری، گەرچی سەرەتا هەڵەی كرد چووە پاڵ عوسمانیەكان لەشەر دژی روس.. بەڵام شادەماری كوردایەتی بەرنەداو دۆخی دوای جەنگی قۆزتەوەو 1880 راپەڕی. پێچەوانەی راسپاردەی كۆنگرەی بەرلین، عوبیدالله باشترین پەیوەندی لە مەسیحیەكاندا بەست.

گەرچی شێخ، پێی وابوو ئێران ئەڵقەی لاوازی دوژمنانی كوردستانە، بۆیە شۆڕشەكەی لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە، هەڵایساند. بەڵام سەرەنجام دەركەوت لێكدانەوەی راستی دەرنەچوو. ئەم بەهەڵە چونەش، راپەڕینەكەی تێكشكاند.

رێكەوتننامەی سایكس – پیكۆ (1916)
ئەم رێكەوتنە، سەراپا لە دۆخێكی جیاوازی پەیوەندی نێودەوڵەتی، بەنهێنی مۆر كراوە. بریتانیا و فەرەنسا، لەیەك بەرەدا بوون دژی عوسمانی و ئەڵمانیا – مایسی 1916 گەڵاڵە كراوە. بریتانیاو فەرەنسا سەرزەمینی قەڵەمڕەوی عوسمانیەكانیان برا بەش كردبوو.

لەم رێكەوتنەدا، سەرەڕای ناكۆكی بەندەكانی لەگەڵ بەڵێنەكانی بریتانیا بۆ عەرەب، بەڵام لەدوا ئەنجامدا، گەلانی عەرەب، زۆرترین سودیان لێوەردەگرت. كورد، ئەرمەن، فەلەستین و چەركەس.. بێماف كرابوون. هەر ئەم بێماف كردنەش، دوای كۆنگرەی ئاشتی و دامەزراندنی كۆمەڵەی گەلان.. هەتا دەگاتە سیڤەر، لەدوا ئاكامدا سەپێنرا.
ئەو دوو سەدەیە، رووداوگەلی، زۆر رویاندا، ئەزمونێكی زەبەند هەبوو. بەڵام لە هیچ جەنگێك و شكستی رێكەوتنەكان، سود وەرنەگیرا. مێژووی سیاسی بەنسبەت كوردەوە، بەرواڵەت گۆڕدرا! تەنها كورد دەستخەڕۆ كرا.. بەناوی سەلماندنی مافی ئۆتۆنۆمییەوە.

 424 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*