سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی دنیا سێ پیته‌

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی دنیا سێ پیته‌

سه‌دیق سه‌عید رواندزی

چیرۆكی نوێ، به‌ كۆمه‌ڵێك خاسییه‌تی هونه‌ری و ته‌كنیكی نوێ ده‌ناسرێته‌وه‌، كه‌ جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ چیرۆكی كۆن. كۆن به‌ مانا مۆپاسانییه‌كه‌ی كه‌ تیایدا بونیادی هونه‌ری چیرۆك، له‌گرێچن و ناوه‌ڕۆك و كۆتایی رووداوه‌كان پێكدێت و ره‌نگه‌ خوێنه‌ر به‌ ئاسانی له‌ ناوه‌ڕۆكی چیرۆكه‌كه‌ بگات. به‌ڵام چیرۆكی نوێ، جۆرێك له‌ ئاڵۆزی ماناو گه‌مه‌ی زمانه‌وانی و مانایی تێدایه‌، كه‌ خوێنه‌ر ناچار به‌ بیركردنه‌وه‌ و رامان ده‌كات. ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ كاتدا، كه‌ له‌ خوێنه‌وه‌ی چیرۆكه‌كان ده‌بێته‌وه‌، چه‌ندین لێكدانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ی جیاوازی بۆ چیرۆكه‌كان لادروست بێت. چونكه‌ رووداوه‌كان، كاره‌كته‌ر و گێڕانه‌وه‌ و ده‌ربڕینه‌كان، هاوشێوه‌ی بینای هونه‌ری چیرۆكی كۆن نییه‌. بۆیه‌ ئێستا خوێنه‌ر له‌ به‌رده‌م جۆرێكی دیكه‌ی چیرۆكدایه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و فۆرمه‌ باوه‌ی چیرۆكه‌ كه‌ پێشتر بونیادی هونه‌ری چیرۆكه‌كانی پێكده‌هێنا. له‌و روانگه‌یه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی (دنیا سێ پیته‌) یه‌كێكه‌ له‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكانه‌ی، كه‌ به‌ دنیابینییه‌كی جیاواز و ته‌كنیكێكی جیاواز نووسراوه‌. چیرۆكه‌كان، چ له‌ رووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ بێت، چ له‌ رووی كاره‌كته‌رو رووداوه‌كانه‌وه‌ بێت، ئاڵۆزو ته‌مومژاوین، كه‌ به‌ ئاسانی هه‌موو خوێنه‌رێك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌یان ناگات. ئه‌مه‌ش ماهییه‌تی چیرۆكی نوێیه‌ كه‌ چیتر وه‌ك چیرۆكی كۆن، به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی ئاسایی، ماناكان به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات. لێره‌دا، له‌ چه‌ند لایه‌نێكی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌ ده‌دوێین:

یه‌كه‌م: فه‌نتازیا و خه‌یاڵسازیی
ره‌گه‌زی فه‌نتازیا، پانتایه‌كی گه‌وره‌ی له‌و ده‌قانه‌ گرتووه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ك هیچ كام له‌و چیرۆكانه‌ نییه‌ بێ فه‌نتازیا بن. گه‌رچی خوێنه‌ر سه‌ره‌تا كه‌ چیرۆكه‌كان ده‌خوێنێته‌وه‌، وا هه‌ست ده‌كات له‌ به‌رده‌م گێڕانه‌وه‌یه‌كی واقیعی رووداوێك، یان وه‌سفی كاره‌كته‌رو شوێنێكدایه‌، كه‌چی له‌ پڕ هه‌موو ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ واقیعییه‌ ده‌گۆڕێت بۆ خه‌یاڵسازییه‌ك ئه‌وسه‌ری دیار نه‌بێت. چیرۆكنووس ده‌مانباته‌ نێو گێڕانه‌وه‌یه‌كی هێنده‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌و فه‌نتازی، كه‌ هه‌موو ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی له‌ سه‌ره‌تای چیرۆكه‌كانه‌وه‌ بۆ رووداوه‌كان هه‌مان بوو ده‌گۆڕێت. ئه‌و گه‌مه‌ زمانه‌وانی و خه‌یاڵییه‌ی چیرۆكنووس زیره‌كانه‌ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر ده‌یكات، خوێنه‌ر ناچار ده‌كات له‌گه‌ڵ ئه‌ندێشه‌سازیی چیرۆكنووس بكه‌وێته‌ رامان و بیركردنه‌وه‌. بێگومان ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رییه‌كانی چیرۆكی تازه‌ و سه‌ركه‌وتوو. چونكه‌ چیرۆكی ئێستا، چیتر له‌و فۆرمه‌ جێگیره‌ نامێنێته‌وه‌ كه‌ تیایدا خوێنه‌ر به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی ئاسایی، له‌ ناوه‌ڕۆكی رووداوه‌كان بگات. به‌ڵكو ده‌بێ بیر بكاته‌وه‌، گومان و پرسیاری لادروست بكات. بۆ خوێنه‌رێكی ئاسایی چیرۆكی كۆن، ئه‌م ته‌كنیكه‌ ره‌نگه‌ ته‌كنیكێكی ئاڵۆز بێت، وه‌لێ بۆ خوێنه‌رێك كه‌ مه‌به‌ستییه‌تی بچێته‌ قووڵایی چیرۆكه‌كانه‌وه‌، ئه‌م شێوازه‌ له‌ نووسینی چیرۆك، جێگه‌ی پرسیاركردن و مایه‌ی چێژ وه‌رگرتنه‌. بۆیه‌ كاتێ وه‌ك خوێنه‌رێك ئه‌و چیرۆكانه‌م خوێنده‌وه‌، نایشارمه‌وه‌ چێژم له‌ بینینی ئه‌و هه‌موو وێنه‌ فه‌نتازیی و خه‌یاڵسازییه‌ی چیرۆكنووس بینی. دروستكردنی رووداوێكی خه‌یاڵی، له‌ نێو واقیعێكی ئاڵۆزو ناشیرین و پڕ له‌ رووداوی دڵته‌زێندا، بۆ ماوه‌یه‌ك خوێنه‌ر ده‌باته‌ نێو دنیایه‌كی دیكه‌ و چێژ له‌و جیهانه‌ خه‌یاڵییه‌ وه‌رده‌گرێت. له‌ چیرۆكی ماكوانی خه‌راماندا، سه‌ره‌تا ئێمه‌ وێنه‌ی كاره‌كته‌رێك ده‌بینین كه‌ ترسنۆك و بوده‌ڵه‌یه‌، گه‌رچی له‌ جه‌سته‌ و شان و شكۆدا، ماكوان له‌ كه‌سێكی ئاسایی ناكات. به‌رده‌وام ده‌خوات و به‌ هیچ تێر نابێت. ئه‌و مرۆڤه‌، له‌ شێوه‌ و رواڵه‌تدا، وه‌ك هه‌ر مرۆڤێكی دیكه‌ی ئاساییه‌، وه‌لێ له‌ هه‌ڵسوكه‌وت و ره‌فتارو ژیاندا، چیرۆكنووس وێنه‌یه‌كی داوه‌ته‌ ماكوان، به‌ده‌ر له‌ هه‌ر وێنه‌یه‌كی واقیعی. ماكوان به‌ هۆی بێكاریی و زۆر خۆرییه‌وه‌، باوكی له‌ ماڵ ده‌ریده‌كات. په‌رته‌وازه‌ی سه‌رشه‌قام و كوچه‌ و كۆڵانه‌كان ده‌بێت، ناچاره‌ له‌ پاشماوه‌ی سه‌تڵی خاشاكی ماڵان، خواردن بدۆزێته‌وه‌ و بیخوات. دایكی به‌ خه‌فه‌تی ئه‌و كوڕه‌وه‌ سه‌ر ده‌نێته‌وه‌. ماكوان سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و ده‌ڕوات و روو له‌ گوندێك ده‌كات، له‌وێ ده‌كه‌وێته‌ به‌رمه‌ترسی گورگه‌كانه‌وه‌، به‌ڵام دواجار گورگه‌كه‌ ده‌كوژێت. ئه‌و ماكوانه‌ی له‌ منداڵێك ده‌ترسا و خه‌ڵك گاڵته‌ی پێ ده‌كرد، دواجار ده‌بێته‌ ئه‌و مرۆڤه‌ی بتوانێت گیاندارێكی به‌ هێزو دڕنده‌ی وه‌ك گورگ بكوژێت.

له‌ (چیرۆكی كه‌لله‌زراودا) دوای ئه‌وه‌ی شۆفێری ته‌كسییه‌كه‌ ژن و مێردێك ده‌باته‌وه‌ ماڵه‌وه‌یان له‌ ژاڵه‌، هه‌ر كه‌ پێ ده‌نێنه‌ ده‌رگای ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌كه‌یان، له‌ پڕ خانووه‌كه‌ ون ده‌بێت و نامێنێت. شوفێری ته‌كسی كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ نێو شار، له‌ رێگه‌دا رێكه‌وتی دووبوونه‌وه‌ری سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ ده‌كات كه‌ ته‌واو جیاوازن له‌ خه‌ڵكی شار.

له‌ (چیرۆكی منداڵه‌كه‌ی زامبییادا) زامبییا منداڵێكی ده‌بێت سه‌ری نییه‌، به‌ڵام قسه‌ ده‌كات، له‌ (چیرۆكی دڵم ده‌له‌رزی) پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌ له‌ ناو هه‌ور وێنه‌ی دێوو درنج ده‌بینێت، كه‌ ده‌میان ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌ فیلی تێده‌چێت. به‌گشتی له‌ هه‌موو چیرۆكه‌كاندا ره‌گه‌زی فه‌نتازییا زاڵه‌ و وێنه‌كان هاوشێوه‌ی وێنه‌یه‌كی سوریالییان لێ دێت كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی تێگه‌یشتن و روانینی ئێمه‌ن. بڕواناكه‌م هیچ چیرۆكنووسێك له‌و نه‌وه‌یه‌دا، هێنده‌ی ئه‌م چیرۆكنووسه‌، بایه‌خی به‌ فه‌نتازییا دابێت، كه‌ بێگومان ئه‌مه‌ش ستایلێكی نوێیه‌ و دابڕانێك له‌ نێوان خۆی و ئه‌وانی تر دروست ده‌كات.

دووه‌م: وه‌سف
یه‌كێك له‌ جوانترین ره‌گه‌زه‌ هونه‌رییه‌كانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌، وه‌سفه‌. بێگومان وه‌سف، هۆكارێكه‌ بۆ ناسینه‌وه‌ و پیشاندانی وێنه‌ و رووداو و كاره‌كته‌ره‌كان به‌ خوێنه‌ر. وه‌لێ له‌ به‌شێكی زۆری چیرۆك و رۆمانی كوردیدا، گه‌لێك جار وه‌سف هاوتای رووداوه‌كان و كاره‌كته‌ره‌كان نابێت و بگره‌ هاودژو پێچه‌وانه‌ی یه‌كتریشن. یاخود نووسه‌ر ناتوانێت وه‌سفێكی هونه‌رییانه‌ی وا بكات، كه‌ ببێته‌ جێگه‌ی سه‌رنجی خوێنه‌ر. له‌و ماوانه‌دا چیرۆكی كه‌سێكم خوێنده‌وه‌، ته‌نها له‌دوو دێڕدا ئه‌مه‌ی نووسیوه‌:( خوشكه‌كه‌م له‌ به‌ر تاریكی كه‌وته‌ خه‌وه‌وه‌، كه‌چی هه‌ر له‌ درێژه‌ی ئه‌و وه‌سفه‌دا ده‌ڵێت: مانگه‌ شه‌وێكی وابوو، هه‌موو شتێكمان ده‌دیت). ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌و گوزارشتكردنه‌ بكه‌ین، ده‌بینین كه‌ بنووسی چیرۆكه‌كه‌ چۆن كه‌وتۆته‌ هه‌ڵه‌وه‌. به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی دنیا سێ پیته‌، وه‌سف هاوته‌ریبی ره‌گه‌زه‌كانی تره‌. بۆنموونه‌: ماكوان كه‌سێكی زۆر خۆره‌، به‌رده‌وام ده‌خوات و گه‌ده‌ی تێر نابێت، چیرۆكنووس له‌ وه‌سفی ماكوانی خه‌راماندا ده‌نووسێت:(ئێسقان پان، مه‌چه‌ك ئه‌ستوور و كه‌لله‌ زل، پارچه‌ ئێسكێكی گه‌وره‌ بوو، ده‌سته‌ زله‌كه‌ی هه‌ڵمه‌تی ده‌ بۆ دوانزه‌ كه‌وچكی هه‌بوو، رۆنی بنی مه‌نجه‌ڵی وه‌كو ئاو ده‌خوارده‌وه‌، له‌فه‌ی گه‌سی به‌ كاغه‌زه‌وه‌ ده‌خوارد). لێره‌دا، ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م وه‌سفی كاره‌كته‌رێك داین، كه‌ هه‌ڵسوكه‌وت و ره‌فتاره‌كانی، گونجاون له‌گه‌ڵ ئه‌و وه‌سفه‌ی چیرۆكنووس بۆی كردووه‌ كه‌ ماكوان چ كه‌سێكی زۆر خۆر بووه‌. له‌ چیرۆكی منداڵه‌كه‌ی زامبییادا، چیرۆكنووس زۆر به‌ وردی وه‌سفی مرۆڤێك ده‌كات كه‌ بێكاره‌ و له‌ ماڵ دانیشتووه‌. ئه‌و ره‌چاوی ئه‌و بارودۆخه‌ ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كردووه‌، كه‌ كه‌سانی بێكار تێیدا ده‌ژین له‌ رووی ده‌روونی و كۆمه‌ڵایه‌تی و خێزانی.له‌چیرۆكی (به‌ڵای سه‌رشین)دا، كاتێ ئاریۆس پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌ راده‌كات بۆ شاری كه‌ركوك، چیرۆكنووس به‌ شێوه‌یه‌ك وه‌سفی شه‌قام و كوچه‌ و كۆلان و گازینۆ و چێشتخانه‌ و شوێنه‌ تایبه‌تی و گشتییه‌كانی كه‌ركوك ده‌كات، وه‌ك ئه‌وه‌ی نووسه‌ر خۆی ئاریۆس بێت. ئه‌م هه‌موو ورده‌كارییه‌ له‌ وه‌سف، جۆرێك له‌ ئستاتیكای به‌ گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌كان داوه‌. وێرای ئه‌مه‌ش، گه‌لێك جار له‌و وه‌سفه‌دا، هه‌ست به‌ شیعرییه‌تی گێڕانه‌وه‌و ده‌ربڕین ده‌كه‌ین وه‌ك ئه‌وه‌ی شیعرێك بخوێنینه‌وه‌. بۆنموونه‌:(خه‌م و جه‌فا له‌ بیر بكه‌م كه‌یف و سه‌ف بكه‌م لا145) یاخود (ورچه‌كه‌ی ده‌بۆ بوو، له‌ فیل زل و قه‌به‌تر بوو، حه‌وترینگه‌ خۆی بوو، پیاو چ پیاو گای بنه‌بوو لا153). هاوكات به‌ درێژایی لاپه‌ڕه‌ 141ی كتێبه‌كه‌، له‌ وه‌سفكردنی سیدرادا، له‌ به‌رده‌م گێڕانه‌وه‌یه‌كی هونه‌رییانه‌ی جوانداین، وه‌ك ئه‌وه‌ی په‌خشانێك، یاخود شیعرێكی ئازاد بخوێنینه‌وه‌ وایه‌.

سێیه‌م: زمان
یه‌كێكی دیكه‌ له‌لایه‌نه‌ جوانه‌كانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌، زمانه‌. زمانی نووسینی چیرۆكه‌كان، زمانێكی چڕ، ئاڵۆز و ماناداره‌، هاوكات له‌ فۆرمدا ساده‌یه‌. من كاتێ ئه‌و چیرۆكانه‌م خوێنده‌وه‌، دركم به‌وه‌كرد كه‌ مه‌حمود نه‌جمه‌دین، یه‌كێكه‌ له‌و چیرۆكنووسانه‌ی كه‌ توانایه‌كی باشی له‌ رووی زمان و ده‌ربڕینه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی جۆرێك له‌ درێژدادڕیی و دووباره‌كردنه‌وه‌ی وێنه‌كان ببینین. له‌ چیرۆكی ماكواندا، چیرۆكنووس به‌ جۆره‌ها شێوه‌ وه‌سفی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ ده‌كات، وه‌لێ دواجار هه‌موو ئه‌و سیفه‌ته‌ جیاوازانه‌ له‌ رووی زمان و ده‌ربڕینه‌وه‌، گوزارشت له‌ كە‌سایه‌تی ماكوان ده‌كه‌ن. چیرۆكنووس له‌ كۆی ئه‌و چیرۆكانه‌دا، به‌ زمانێكی چڕ رووداوه‌كان باس ده‌كات. زمانێكه‌، كه‌ له‌ رووی پێكهاته‌ی زمانه‌وانی و وشه‌سازییه‌وه‌، چه‌ندین وشه‌و ده‌ربڕین و گوزارشتكردن له‌ خۆ ده‌گرێت. وێڕای ئه‌مه‌ش، هه‌مان ئه‌و زمانه‌، جۆرێك له‌ شیعرییه‌ت و گێڕانه‌وه‌ی تێدایه‌، كه‌ چێژێكی دیكه‌یان به‌ ده‌قه‌كه‌داوه‌.

چواره‌م:ناونیشان و ناوی كاره‌كته‌ره‌كان
به‌ گشتی ناونانی كاره‌كته‌ره‌كان لای ئه‌م چیرۆكنووسه‌، جێگه‌ی له‌سه‌ر وه‌ستانه‌. ناوی كاره‌كته‌ره‌كان ناوی باو نین، به‌ڵكو ناوێكن كه‌ زۆر جار نامۆشن به‌ زمانی ئێمه‌. چ ناونیشانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌، چ ناونیشانی چیرۆكه‌كانی ناوی، ناونیشانی كورت، سه‌رنجڕاكێش و نامۆن. واتا چیرۆكنووس تاڕاده‌یه‌كی زۆر له‌ بازنه‌ی ئه‌و ناوه‌ سواوانه‌ ده‌رچووه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌چیرۆك و رۆمانی كوردی به‌رده‌وام بیانبینین. كورتكردنه‌وه‌ی دنیا، به‌و هه‌موو بوونه‌وه‌رو پێكهاته‌ زیندوو نازیندووانه‌، به‌و هه‌موو پێكهاته‌ سروشتی و جوگرافی و مرۆییانه‌، له‌ سێ پیتدا، به‌لای منه‌وه‌ وه‌ك خوێنه‌رێك، ناونیشانێكی جوان و سه‌رنجڕاكێشه‌. هه‌میشه‌ بۆ من وه‌ك خوێنه‌رێك، ناونیشان ئه‌و ئه‌ڵقه‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌قه‌كانمه‌وه‌ گرێده‌دات. بۆیه‌ ناونیشانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌ش لای من جێگه‌ی سه‌رنج و پرسیاربوو، كه‌ دنیا چۆن سێ پیته‌؟ چیرۆكنووس له‌و ناونیشانه‌ ده‌بێ مه‌به‌ستی ئاماژه‌دان به‌ په‌روه‌ردگار نه‌بێت كه‌ (خوا)یه‌ و ته‌نها له‌ سێ پیت وه‌ك نووسین پێكهاتووه‌ و دنیای دروست كردووه‌؟ بۆیه‌ هه‌ڵبژاردنی ناونیشانی جیاواز، كورت و پوخت و مۆزیكی، سیمایه‌كی هونه‌رییانه‌ی جوانی ده‌قه‌. ناونیشانی باو، هیچ داهێنان و جوانییه‌كی تێدا نییه‌. هاوكات ناونیشانی كاره‌كته‌ره‌كانیش ناونیشانی جوان، كورت و مۆزیكین كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و ناوه‌ باوانه‌ن كه‌ ڕه‌نگه‌ به‌رده‌وام له‌ چیرۆك و ڕۆمانی كوردی دووباره‌ ببنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ ناوی كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌و چیرۆكانه‌، ناوی سه‌رنجڕاكێشن وه‌ك:_(ماكوان/ئاڤار/به‌مۆ/سیدرا/ئاریۆس/زامبییا/رێناس). ئه‌م ناوانه‌، ناوی سنووردارو ده‌گمه‌نن له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، ئه‌م ناوانه‌ له‌و جۆره‌ ناوانه‌ن كه‌ گۆكردنیان، ئاسان و مۆزیكییه‌ له‌ رووی زمان و ده‌ربڕینه‌وه‌. به‌ڵام لێره‌دا به‌ ته‌نها كاره‌كته‌ره‌كان گرنگ نین، به‌ڵكو گونجاندن و پێدانی رۆلیش پێیان گرنگه‌، كه‌ به‌رده‌وام به‌شێكی زۆر له‌ رۆماننووس و چیرۆكنووسانی ئێمه‌ له‌م رووه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵه‌وه‌. كاتێ ناتوانن كاره‌كته‌ره‌كان له‌گه‌ڵ رۆڵه‌كان بگونجێنن. له‌ چیرۆكی (به‌لاقی موفه‌ره‌ح راده‌كات) چیرۆكنووس باسی كه‌سانێك ده‌كات، كه‌ هیچ له‌ زمانییان نازانێت. ئه‌وان به‌ زمانێك ده‌دوێن، جیاوازه‌ له‌ زمانی مرۆڤ، وه‌ك خۆی ده‌ڵێت:(ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌ زمانێكی نامۆ قسه‌ ده‌كه‌ن، قیقال_مقیق_ژقیل_ژقلا). ئه‌مه‌ زمانی ئه‌و كه‌سه‌ نامۆیانه‌یه‌، كه‌ كه‌س نازانێت مانای چییه‌. بێگومان چونكه‌ چیرۆكنووس باسی كه‌سانێكی نامۆ ده‌كات، ده‌بێ زمان و بیركردنه‌وه‌ و تێڕوانینیشیان له‌گه‌ڵ ناسنامه‌ی كه‌سییان یه‌كبگرێته‌وه‌. من كاتێ ئه‌و چیرۆكه‌م خوێنده‌وه‌، وام هه‌ست كرد له‌ نێوه‌ هۆزه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌مه ‌زۆندام. ئه‌وه‌نده‌ كاره‌كته‌رو گێڕانه‌وه‌كان سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ بوون.(كه‌سه‌كان چوار ده‌ست و سێ قاچیان هه‌یه‌، زمانییان به‌ قه‌د گه‌زێك درێژه‌، سه‌رزه‌مین نییه‌، پیاوه‌كان چوار چاو و دووگلێنه‌یان هه‌بوو، هه‌ر گلێنه‌ی ره‌نگێك بوو، قه‌زه‌مێك له‌ نێویان بوو، له‌ پڕ ئه‌وه‌نده‌ كشا، باڵای به‌قه‌د دار چنارێكی لێهات). بێگومان كه‌ مرۆڤه‌كانی ئه‌م شوێنه‌ به‌و شێوه‌یه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ بن، ده‌بێ زمانه‌كه‌شییان زمانێكی غه‌ریب و نا ئاشنا بێت كه‌ كه‌س تێی نه‌گات.

پێنحه‌م: ته‌كنیكی چیرۆك له‌ نێو چیرۆك.
وه‌كو خوێنه‌رێك،ئه‌وه‌نده‌ی چیرۆكه‌كانی مه‌حمود نه‌جمه‌دینم خوێندبێته‌وه‌ و سه‌رنجم دابن، بڕواناكه‌م هیچ چیرۆكێكی ئه‌و چیرۆكنووسه‌ هه‌بێت كه‌ له‌ دووتوێیدا چیرۆكێكی دیكه‌ دروست نه‌كات. زۆرجار خوێنه‌ر كه‌ چیرۆكێكی ده‌خوێنێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ رووداو وگێڕانه‌وه‌كان ئاوێته‌ ده‌بێت و له‌ چاوه‌ڕوانی كۆتایی هاتنی رووداوه‌كان دایه‌، كه‌چی له‌ پڕ چیرۆكێكی دیكه‌ له‌ دووتوێی ئه‌و چیرۆكه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و هزری خوێنه‌ر سه‌رقاڵ و په‌ڕش و بڵاو ده‌كات. ئه‌م ته‌كنیكه‌، جۆرێكه‌ له‌ گه‌مه‌ی چیرۆكنووس له‌ ڕووی گێڕانه‌وه‌ و خوڵقاندنی رووداو له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا. وه‌ك ئه‌و وایه‌، له‌ یه‌ك كاتدا، چه‌ند تۆپێك بۆ چه‌ند ئاڕاسته‌یه‌كی جیاواز فڕێ بده‌ین، كه‌چی نه‌زانین به‌ شوێن كامه‌ تۆپ بكه‌وین. چیرۆكه‌كانی ئه‌م چیرۆكنووسه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ن. بۆ نموونه‌: له‌چیرۆكی (كه‌لله‌زراودا) وه‌ك هه‌ر گێڕانه‌وه‌یه‌كی دیكه‌، باسی شوفێرێكی ته‌كسی ده‌كات كاتێك ژن وپیاوێك داوای لێ ده‌كه‌ن، بیانگه‌یێنێته‌ شوێنێكی دیاریكراو، تا ئێره‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م چیرۆكێك داین، كه‌چی دوای ئه‌وه‌ی ژن و پیاوه‌كه‌ داده‌به‌زن، دووبوونه‌وه‌ری سه‌یر، له‌ شێوه‌ی مرۆڤی بچووك، وه‌ك تێما‌یه‌كی دیكه‌ دێنه‌ نێو چیرۆكه‌كه‌ و خه‌یاڵی خوێنه‌ر ده‌گوازنه‌وه‌ سه‌ر خۆیان.ئه‌م شێوازه‌ له‌ تێكه‌ڵكردنی رووداوه‌كان، جۆرێك له‌ هاوبه‌شی له‌ نێوان چیرۆكنووس و خوێنه‌ر دروست ده‌كات، كه‌ ئه‌ویش به‌شداری رووداوه‌كان بكات و لێكدانه‌وه‌یان بۆ بكات. وێرای ئه‌مه‌ش، كۆتاییه‌كی كراوه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ چیرۆكه‌كه‌ به‌ فۆڕمێكی دیكه‌ و گێڕانه‌وه‌یه‌كی جیاواز به‌رده‌وامی هه‌بێت. ئه‌م گه‌مه‌ی ته‌كنیكییه‌، ره‌نگه‌ بۆ خوێنه‌رێكی ئاسایی قورس و ئاڵۆزبێت، ره‌نگه‌ بپرسێت ئه‌و چیرۆكه‌ چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟ وه‌لێ بۆ خوێنه‌رانێك كه‌ سه‌ودا و خوێنه‌وه‌ی چیرۆكییان هه‌یه‌، مایه‌ی چێژ لێ وه‌رگرتنه‌. چونكه‌ وه‌ك باسمان كرد، خوڵقاندنی جیهانێكی فه‌نتازی، له‌ نێو واقیعێكی باودا، جوانییه‌ك به‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌دات.ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌ر چیرۆكنووسێك مه‌به‌ستی بێت جیاواز بكه‌وێته‌وه‌ له‌ ئه‌وانیتر، ئه‌وا بێگومان ده‌بێ جیاوازیش بنووسێت. ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌ سه‌ر چوو، چیرۆك وه‌ك ژانرێك ته‌نها به‌ خوێنه‌وه‌یه‌كی ئاسایی، هه‌موو ماناكان به‌ده‌سته‌وه‌ بدات. به‌ڵكو بیركردنه‌وه‌ی خوێنه‌ر، گه‌مه‌ی چیرۆكنووس و په‌یوه‌ندی به‌ هزری خوێنه‌ره‌وه‌، رۆڵ ده‌بینن له‌ خوێندنه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ مه‌غزاكانی چیرۆكێك. چونكه‌ ده‌بێ بزانین چیرۆك حیكایه‌ت نییه‌ تاكو له‌ میانه‌ی گێڕانه‌وه‌یدا، بگێڕه‌وه‌ هه‌موو شتێكمان بۆ باس بكات و هیچ نهێنییه‌ك نه‌هێڵێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیری لێ بكه‌ینه‌وه‌ و پرسیار بكه‌ین. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ چیرۆك وه‌ك هونه‌رێكی نوێ، له‌ حیكایه‌ت و ئه‌فسانه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هونه‌رێكی كۆنن. له‌ نێو چیرۆكیشدا ده‌بێ چیرۆكنووس به‌ ستایلێك بنووسێت، له‌ ئه‌وانیتر نه‌چێت. بڕوام وایه‌ وه‌ك خوێنه‌رێك، دنیا سێ پیته‌ له‌ ئه‌زموونی هیچ چیرۆكنووسێك ناچێت، خودی نووسه‌ر خۆی نه‌بێت.من چێژم له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌ بینی، كه‌ خوێنه‌ر له‌ نێو ئه‌و هه‌موو فه‌نتازیاو ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ و رووداوه‌ سه‌یروئاڵۆزانه‌، ون ده‌كات وده‌چێته‌ نێو دنیایێكی دیكه‌، كه‌ دنیای تایبه‌تی چیرۆكه‌.

*په‌راوێز: دنیا سێ پیته‌، كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك،نووسینی: مه‌حمود نه‌جمه‌دین، بڵاوكراوه‌ی: چاپه‌مه‌نی خانی_2019.

print

 169 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*