سەرەکی » وتار » فه‌لاح كه‌ریم‌ » وێستڤالیای خۆرهەڵات

وێستڤالیای خۆرهەڵات

عەرەبی فەلەستین بیریان لە دەوڵەت و دەوڵەتداریی نەكردبۆوەوە هەتا جولەكە بەرنامەی دروستكردنی دەوڵەتی ئاشكرابوو، بەرەنگاربوونەوە پچڕپچڕە ناوچەییەكانی دوای جەنگی یەكەمی جیهان، زیاتر پاڵنەری ئایینی هەبووە. دواتریش كە ئیسرائیل دامەزرا، ئەم بابەتە چەندین هەوراز و نشێویی بەخۆوە بینین و دواتر لەسەر وتاری (دەوڵەتی فەلەستینی بە سنووری ساڵی 1967 و پایتەختی قودسی خۆرهەڵات) گیرسایەوە.

لەو چەند ساڵەی دواییدا، ئیسرائیلییەكان چەند شێوازێك تاكتیكیان گۆڕیووە و سەرەنجام لەسەر ئاشتی بەرامبەر ئاشتی گیرساوەتەوە. ئەوەش واتە:

فەلەستینییەكان لەو چەند ساڵەدا هیچیان دەست نەكەوتووە و ئیسرائیل بەهۆی بەدەستهاتنی ئامانجەكانییەوە تاكتیكەكانی گۆڕیووە.

ئیسرائیل چەند ساڵێكە لەسەر سێ بنەمای سەرەكی ستراتیژیی كاردەكات و بەئاشكرا لە سیاسەتی دەرەوە و بەرگرییدا رەنگی داوەتەوە، ئەوانیش: ئێران و رێگەنەدان بە فراوانكردنی هەژموونەكەی لە ناوچەكانی جێگە مەترسی بۆ ئیسرائیل.دژایەتی تیرۆر لەهەر شوێنێكی جیهان.

كاركردنی دیپلۆماسی بەردەوام بۆ رازیكردنی بەشێكی زۆری عەرەب بە ئاشتی – ئاشتی وەك ئەوەی ئێستا روو دەدات.

بەڵام لەڕاستیدا ئەم پرۆسەی ئاشتی – ئاشتییە وڵاتانی عەرەب پەلكێشی پرۆسەیەكی گەورەتر دەكات كە قورسە بتوانرێت باوەڕ بە توانای ئەو وڵاتانە بهێنرێت بۆ چوونە ناو قۆناغێكی نوێتری ناوچەكەوە.

پڕۆژەی ئاشتی ئیبراهیم لەلایەن ئیسرائیلەوە ناونراوە و ئاماژەیە بۆ پرۆژەیەكی گەورەتر كە هەموو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەگرێتەوە و هەردوو ستراتیژە پێشووەكە بەدی دەهێنێت و ئاماژەشە بۆ شاری نەمرودی عیراق كە تیایدا حەزرەتی ئیبراهیم لەدایكبووە. كەواتە پڕۆژەكە چاوی لە عیراقیشە، لە كورتترین پێناسەیدا دەكرێ پڕۆژەی ئاشتی ئیبراهیم بە وێستڤالیای خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ناوبنرێت.

پەیمانی وێستڤالیا لەساڵی 1648 لەشاری مۆنستەری ئەڵمانیادا بەسترا و كۆتایی بە شەڕی 30 ساڵەی ئایینیی نێوان كاسۆلیك و پرۆتستانت هێناو كۆتاییشی بە دەسەڵاتی رۆماو پاپایی لە كاروباری ناوخۆیی و دەرەكی وڵاتانی ئەوروپا هێناو ئەوەش بووە هۆی سەربەخۆ بوونی چەند دەوڵەتێك.

بێگومان شەڕی ناوخۆیی ئەوروپا لە ساڵی 1618ەوە دەستیپێكردبوو، پەیامی هەرە گرنگی وێستڤالیا بەدیهاتنی رێچكە نوێیەكانی رێككەوتننامەی فرەلایەنەی دەوڵەتان بوو كە دواتر كۆمەڵەی گەلان (عصبە الامم) و نەتەوەیەكگرتووەكان و یەكێتیی ئەوروپاشی هێنایە ئاراوە.

وێستڤالیا ئەڵمانیای یەكخست و فەڕەنسا و ئیسپانیا و پورتوگالی لەژێر دەستی رۆما دەرهێناو سەربەخۆیی دایەوە بە سویسرا و هۆڵەندە.

هەربۆیە سێبەرە مەعنەوییەكەی وێستڤالیا لەسەر نەتەوە جیاوازەكان ماوەتەوە.

ئیسرائیل خاوەنی هێزێكی زۆری سیاسی و سەربازیی و ئابوورییە لە ناوچەكە و واقیعێكە قبووڵنەكردنی زیانە بۆ هەموو ناوچەكە، ئەگەر تائێستا ئیسرائیل لە هەندێك بواری ناوچەكە و وڵاتاندا دوورەپەرێز بووبێت، ئەوا بەهۆی چاوەڕوانی گەشەسەندن و پێشكەوتنی و گرفتارییەكانی كێشەی عەرەبەوە بووە، ئەم سەدەیە بۆ ئیسرائیل سەدەی ئاشتەوایی و فراوانبوونی پەیوەندییە چەند قۆڵییەكانی دەبێت لەگەڵ ناوچەكەی خۆی و جیهان.

بە كردنەوەی دارگۆی ئاشتی عاراب لاگاڵ، ئیسرائیل قۆناغێكی نوێ دەست پێدەكات كە باسوخواسی ئایین و دیانەت رۆڵی نابێت و دەرماگیریی ئایینی رۆڵی نابێت لە دیاریكردنی رێڕەوی پەیوەندییەكاندا، چونكە دوور نییە ئەم پڕۆژە نوێیە هاوپەیمانییەكی ناوچەیی فراوانیش پێكبهێنێت كە دواجار ببێتە هۆی ئارامی زیاتری ناوچەیی، چونكە هێزە ناوچەییەكان لە نائارامیدا گەشە دەكەن.

 429 جار بینراوە