سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » به‌شێك له‌ كتێبێك،كاره‌كته‌رپەڕە 2

به‌شێك له‌ كتێبێك،كاره‌كته‌ر

لۆرانس پێرین

له‌ ئینگلیزییه‌وه‌: فاروق هۆمه‌ر

له‌ به‌شی رابردوودا هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ی هه‌ردووكیان لێكجودابن، به‌جیا له‌ كاره‌كته‌ر باسمان له‌ گرێ كرد. له‌ راستیا هه‌ر وه‌كو دوو تای ته‌رازوو، ئه‌و دووانه‌ جه‌سته‌یه‌كن و له‌ یه‌كدی جوێ ناكرێنه‌وه‌، هیچ جووڵه‌یه‌ك له‌ تایه‌كی جووڵه‌ له‌ تاكه‌ی به‌رابه‌ری ناخوڵقێنێ. هه‌ر یه‌ك له‌و تای ته‌رازووه‌ ده‌كرێت به‌جیا له‌باره‌یه‌وه‌ بدوێین و ده‌شێت بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بده‌ین كام پێكهاته‌ له‌هه‌ر چیرۆكێكدا یه‌كێك له‌و تای ته‌رازووه‌ی سه‌ر و خوار پێكردووه‌. له‌كاتێكا چیرۆك له‌ هه‌ڵاتنه‌وه‌ به‌ره‌و لێكدانه‌وه‌ گوزه‌ر ده‌كات، ئه‌و تایه‌ی كاره‌كته‌ری تێدایه‌ له‌وه‌ ده‌كات به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ بڕوات. خوێنه‌ری چاك كه‌متر بایه‌خ به‌و كارانه‌ ده‌دات كه‌ كاره‌كته‌ره‌كان كردوویانه‌ له‌و كاره‌كته‌رانه‌ی كه‌ كاره‌كان ده‌كه‌ن. خوێندنه‌وه‌ بۆ كاره‌كته‌ر زۆر قورستره‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ بۆ گرێ، كاره‌كته‌ر گه‌لێك دژوار و ده‌مده‌می و پێچوپه‌ناداره‌.

هه‌ر كه‌سێك ده‌توانێ ئه‌وه‌ دووباره‌بكاته‌وه‌ كه‌سێك له‌ چیرۆكێكدا چی كردووه‌، به‌ڵام پێویستیمان به‌كارامه‌ییه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێناس و راڤه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ بكه‌ین. ته‌نانه‌ت ئه‌و نهێنی و پێچوپه‌نایانه‌ش كه‌ چیرۆكێكی پۆلیسی له‌دووی خۆی جێیده‌هێڵێت زۆر كه‌متر دژواری و ئه‌وه‌نده‌شی كۆشش ناوێ بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی سروشتی مرۆیی ده‌یكات. له‌به‌رئه‌وه‌ چیرۆكی هه‌ڵاتن هه‌وڵی جه‌ختكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر گرێ هه‌یه‌ و كاره‌كته‌ر وا نیشان ده‌دات ساكاره‌ و بۆ تێگه‌یشتن ساده‌یه‌. خوێنه‌ری سنووردار داوای ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كاره‌كته‌ره‌كان به‌ئاسانی بناسرێنه‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا نیشانی چاك و خراپیان لێبدرێ، نابێ ئه‌وان به‌و شێوه‌یه‌ش له‌به‌رده‌م پرۆسه‌ی تێگه‌یشتندا دژواربێت هه‌روه‌ها خوێنه‌ری سنووردار به‌دووی ئه‌وه‌شه‌وه‌یه‌ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی هه‌میشه‌ رۆڵێكی سه‌رنجڕاكێشی هه‌بێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا پێویستی به‌وه‌ نییه‌ كه‌ بێخه‌وش بێ، ئه‌و ده‌بێ به‌شێوه‌یێكی ساده‌ و بنچینه‌یی خاوێن و خاوه‌ن رێزبێ، دڵێكی پاك و باشتریشه‌ كه‌سێكی جوان و له‌باربێ. ئه‌گه‌ر هاتوو پاكدامێن نه‌بوو ئه‌وا پێویست ده‌كات له‌رووی چۆنێتییه‌وه‌ قه‌ره‌بووی بۆ بكرێته‌وه‌و پێویسته‌ بوێر و زیندوو و به‌جه‌رگ بێ. دوورنییه‌ ئه‌و ئه‌گه‌ر دڵێكی ناسك و خۆشه‌ویستییه‌كی گه‌وره‌ و هاوتای مرۆڤێكی رێزداربێ ئه‌وا به‌ره‌نگاری یاسا و رێساكان بێته‌وه‌. خوێنه‌رێك كه‌وا ده‌كات ئه‌و داواكارییانه‌ كاری خۆیان بكه‌ن، چونكه‌ بۆ ئه‌و چیرۆك وه‌كو ماشێنێك نییه‌ بۆ تێگه‌یشتن، به‌ڵكو بابه‌تێكه‌ بۆ زینده‌خه‌و. خۆی وا پێناس ده‌كات هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كیدا بخوێنێته‌وه‌، له‌جێی ئه‌و هاوبه‌شی هه‌موو سه‌ره‌ڕۆییه‌كانی پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی ده‌كات له‌ هه‌ڵاتن و سه‌ركه‌وتنه‌كانیدا. پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی ده‌بێ وێنای خۆشییه‌كانی خودی خۆی بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌. ئه‌و ده‌بێ كه‌سێك بێ كه‌ هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ی خوێنه‌رێك بێ ئه‌ندێشه‌ی خۆی ده‌كات یاخود وه‌كو ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ خۆی پێیخۆشه‌ ببێ. به‌و رێگایه‌ چیرۆك به‌شێوه‌یێكی زیره‌كانه‌ خوێنه‌ر له‌خشته‌ ده‌بات و هه‌موو كه‌موكوڕییه‌كانی خۆی له‌بیرده‌باته‌وه‌ و منێتی ئه‌و پڕ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌گه‌ر قاره‌مانی چیرۆك كه‌موكوڕییه‌كی هه‌بوو ئه‌وا هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ی خودی خوێنه‌ره‌كه‌ خۆی بێت بایه‌خێكی بۆ دانانێ و پشت گوێی ده‌خات یان خۆشی لێ وه‌رده‌گرێت. هه‌ندێك له‌ چیرۆكه‌كانی هه‌ڵاتن ده‌رباره‌ی پیاوێك یان ژنێكن كه‌ سه‌رنجڕاكێشن به‌ڵام هه‌ستبزوێن نین. خوێنه‌ر به‌و جۆره‌ش به‌بێ ئه‌وه‌ی دڵخۆشییه‌كانی خودی خۆی له‌ ده‌ستبدات ده‌توانێ له‌ رێی ئه‌ندێشه‌وه‌ نوقمی ئاره‌زووه‌ خه‌فه‌كراوه‌كانی خۆی بێت.

چیرۆكی لێكدانه‌وه‌ خۆی له‌سه‌رنجڕاكێشانی پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی به‌دوور ناگرێ. زۆر به‌ساده‌یی جۆره‌ها پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی هه‌مه‌ڕه‌نگ داده‌مه‌زرێنێ. پاڵه‌وانێك زۆر به‌كه‌می ده‌كرێ نیشان بكرێن یاخود پشتگوێ بخرێن، پاڵه‌وانێك هه‌ندێكجار هاوسۆز نین.

سروشتی مرۆیی هه‌موو كاتێك سپی یاخوود ره‌ش نین، چیرۆكی لێكدانه‌وه‌ به‌هه‌میشه‌یی مامه‌ڵه‌ی پاڵه‌وان به‌جۆرێك ده‌كات كه‌ هیچ یه‌ك له‌وان نه‌بێ. هه‌ر كاتێك ئێمه‌ خۆمان له‌و نیازه‌ی به‌ربه‌ره‌كانێی ئامێریی قووتار كرد كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوانی قاره‌مان و دژه‌ قاره‌مانه‌وه‌ ئه‌وا ئیدی په‌ی به‌وه‌ ده‌به‌ین كه‌ چیرۆك فرسه‌تێكی بێ وێنه‌مان له‌خووردبوونه‌وه‌ی سروشتی مرۆیی بۆ دره‌خسێنێ به‌هه‌موو دژواریی و هه‌مه‌ڕه‌نگییه‌كانی خۆیه‌وه‌. رێگه‌مان بۆ دره‌خسێنێ خه‌ڵك بناسین، تێیان بگه‌ین و لێوه‌یان فێربین، هه‌ست و سۆزمان بۆیان هه‌بێت كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ بۆمان ناكرێ ئه‌و كاره‌ رابپه‌ڕێنین. ته‌نانه‌ت له‌هه‌ندێ جێگه‌وه‌ بۆمان ده‌كرێ پاڵه‌وانه‌ ئه‌ندێشاوییه‌كان زۆر باشتر له‌خه‌ڵكه‌ هه‌قیقییه‌كان بناسین. به‌ر له‌هه‌موو شتێك، ئێمه‌ بۆمان ده‌كرێ هه‌میشه‌ له‌بارودۆخه‌ گرنگه‌كاندا لێیان خوردبینه‌وه‌ و ئه‌و خزمه‌ته‌ بكه‌ن كه‌ هه‌ر به‌ته‌نیا چۆن له‌ بارودۆخه‌ ئاساییه‌كانی نێو ژیان دا جاروبار هه‌ن، كاره‌كته‌ری خۆیان ئاوا بهێننه‌ پێش ده‌ممان. له‌لایه‌كی دییه‌وه‌، ئێمه‌ بۆمان ده‌كرێ به‌شێوه‌یه‌ك له‌ژیانی ناوه‌كییان بڕوانین كه‌ له‌ژیانی ئاساییدا به‌ ده‌گمه‌ن بۆمان رێك ده‌كه‌وێت. نووسه‌ر ئه‌گه‌ر ئاره‌زوو بكات، ده‌توانێ پێمان بڵێ ده‌قاوده‌ق چی له‌نێو مێشكی پاڵه‌وانه‌كه‌یدا رووده‌دات و سه‌د ده‌ر سه‌د پاڵه‌وان هه‌ست به‌چی ده‌كات. له‌ژیانی هه‌قیقیدا ئێمه‌ به‌ته‌نیا بۆمان ده‌كرێ له‌ رێی جووڵه‌ و هه‌ڵسوكه‌وته‌ ده‌ره‌كییه‌كانی كه‌سێكه‌وه‌ گومان به‌ بیركردنه‌وه‌ی ناوه‌كی و هه‌سته‌كانی به‌رین، كه‌ دووریش نییه‌ به‌و جۆره‌ دارێژرابێ كه‌ هه‌رچی ده‌كه‌وێته‌ ناخییه‌وه‌ په‌رده‌پۆشی بكات. به‌و نیازه‌ به‌شێوه‌ی سنووردار، ئێمه‌ بۆمان ده‌كرێ خه‌ڵكان له‌نێو چیرۆكدا زۆر به‌باشتر بناسین له‌وه‌ی كه‌ له‌ ژیانی هه‌قیقیدا ده‌یانناسین، به‌ناسینی پاڵه‌وانه‌ ئه‌ندێشاوییه‌كان ئێمه‌ هه‌روه‌ها بۆمان ده‌لوێ له‌ خه‌ڵكان له‌ناو ژیانی هه‌قیقییان واوه‌تر تێبگه‌ین كه‌ جیا له‌وه‌ پێی ده‌گه‌ین.
نووسه‌ر ره‌نگه‌ پاڵه‌وانه‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ یاخوود ناڕاسته‌وخۆ نیشان بدات. له‌نیشاندانی راسته‌وخۆدا ئه‌و به‌بێ ئه‌وه‌ی دابمێنێ له‌ رێی رووهه‌ڵماڵین یاخود شیكاركردنه‌وه‌ پێمان ده‌ڵێ پاڵه‌وان كێیه‌، یاخود كه‌سێكی دی له‌ناو چیرۆكه‌كه‌دا ده‌رباره‌ی كه‌سێتی ئه‌و پێمان راده‌گه‌یه‌نێت. له‌ نیشاندانی ناڕاسته‌وخۆدا نووسه‌ر پاڵه‌وانمان له‌ناو جووڵه‌ و نواندندا بۆ ده‌هێنێته‌ پێشه‌وه‌، ئیدی له‌ رێگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ئه‌و بیر له‌چی ده‌كاته‌وه‌ و چی ده‌ڵێ و چی ده‌كات، ئه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنین كه‌ پاڵه‌وان كێیه‌.

نووسه‌ری سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌نیشاندانی ناڕاسته‌وخۆ ببه‌ستێت
چیرۆكنووس مۆرلی كالاهان، له‌چیرۆكی خاوه‌نكاره‌ چكۆله‌كه‌، له‌و ده‌مه‌ی باسی ئه‌ندێشه‌ی مامه‌ هێنری ده‌كات له‌باره‌ی هێشتنه‌وه‌ی سه‌گه‌كه‌یه‌وه‌، نیشاندانی راسته‌وخۆ به‌كارده‌هێنێت:
(له‌و كاته‌دا كه‌ به‌هێواشی له‌سه‌ر كورسییه‌ بزۆكه‌كه‌ دانیشت و لایه‌كی روخساره‌ تێكسمڕاوه‌كه‌ی له‌رییه‌وه‌، ویستی به‌كزییه‌كه‌وه‌ بڵێ»ده‌ی باشه‌، سه‌گه‌كه‌ بهێڵه‌وه‌ ‹› به‌ڵام شه‌رمی به‌وه‌ ده‌هات ئه‌وه‌نده‌ لاواز و سۆزاوی بنوێنێ. ره‌تیكرده‌وه‌ به‌نێو ئه‌و هه‌سته‌دا گوزه‌ربكات، زۆری كرد و كۆشا ئه‌و هه‌سته‌ی خۆی به‌شێوه‌یێكی به‌كه‌ڵك و كه‌مێك ساده‌تر بخاته‌ڕوو، ئیدی بۆی نه‌كرا ئه‌و ته‌نگه‌تاوییه‌ی خۆی رێكبخاته‌وه‌.)
كاتێكیش مامه‌ هێنری بۆ رزگاربوون له‌سه‌گه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ژنه‌كه‌ی و لووك دا قسه‌ ده‌كات، نووسه‌ر نیشاندانی ناڕاسته‌وخۆ به‌كارده‌هێنێت. به‌هۆی ئه‌و وشانه‌وه‌ كه‌ به‌كاری ده‌هێنێ، ئێمه‌ درك به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ مام هێنری كه‌سێكی كرده‌یه‌. شێوازی به‌كارهێنانی نیشاندانی راسته‌وخۆ كه‌ڵكێكی زۆری هه‌یه‌ بۆ خوڵقانی روونی و هه‌روه‌ها به‌ فیڕۆنه‌دانیش، به‌ڵام هه‌رگیز بۆ خۆی ته‌نیا به‌كارناهێنرێت. ده‌بێ كاره‌كته‌ر له‌وێدا رۆڵ بگێڕێت. ئه‌گه‌ر چیرۆك بوونی هه‌بێت، كاتێك كه‌سانێك له‌وێدا جووڵه‌ ناكه‌ن ئه‌وا چیرۆك له‌ مه‌رجه‌كانی گوتار نزیك ده‌كه‌وێته‌وه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ش، شێوازی راسته‌وخۆ به‌شێوازی ناڕاسته‌وخۆ پشتگیریی نه‌كرێت ئه‌وا له‌ رووی هه‌ست و سۆزه‌وه‌ بڕوامان پێنابه‌خشێ. له‌جێی ئه‌وه‌ی كاره‌كته‌رمان پێببه‌خشێ شیكردنه‌وه‌مان ده‌داتێ. ده‌بێ سه‌رباری پێگوتن نیشاندانیش بخرێته‌ به‌رده‌م خوێنه‌ر، ئه‌و پێداویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ ته‌ماشا بكا و گوێ هه‌ڵبخات و ببیستێ. چیرۆك ته‌نیا كاتێك سه‌ركه‌وتن به‌ ده‌ست ده‌هێنێت كاتێك كاره‌كته‌ره‌كان ده‌خزێنه‌ ناو دراماوه‌. هه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌نێو كارێكی درامی یان شانۆیی دا بن، ئه‌وان ده‌بینرێن و ده‌دوێن و رۆڵ ده‌گێڕین. ئه‌گه‌ر بڕوا به‌خۆپه‌رستی كاره‌كته‌رێك بهێنین ئه‌وا ده‌بێت ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ وه‌كو خۆپه‌رستێك رۆڵ بگێرێت. نووسه‌ری سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌نیشاندانی ناڕاسته‌وخۆ ببه‌ستێت و ده‌شبێت به‌ ته‌واوی به‌كاریبهێنیت.

كاره‌كته‌ری بازنه‌یی، گه‌لێك ئاڵۆز و فره‌ دیوه
بۆئه‌وه‌ی بڕوا پێهێنه‌ربێ ئه‌وا بۆ نواندن و به‌كاره‌كته‌ركردن ئه‌و سێ بنه‌مایه‌ ده‌بێ ره‌چاوبكرێ:

یه‌كه‌م، كاره‌كته‌ره‌كان ده‌بێ به‌رده‌وام درێژه‌ به‌هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی خۆیان بده‌ن: ئه‌وان نابێ له‌بارودۆخێكا به‌جۆرێك هه‌ڵسوكه‌وت و ره‌فتارێك بنوێنن و له‌شوێنێكی دی به‌جۆرێكی دی. ده‌بێ بۆ گۆڕانكارییه‌كی له‌وجۆره‌ هۆكارێكی بڕوا پێهێنه‌ر له‌پشتی ئه‌و گۆڕانه‌وه‌ بوونی هه‌بێ.

دووهه‌م، كاره‌كته‌ره‌كان ده‌بێ له‌هه‌ر شوێنێكا هه‌ر كارێك ده‌كه‌ن پشتگیرییان بكرێ به‌ تایبه‌تی له‌و كاتانه‌دا گۆڕانكارییه‌ك له‌ ره‌فتاریان دا روو ده‌دات: ئێمه‌ ده‌بێ له‌تواناماندا بێ له‌و هۆكارانه‌ تێبگه‌ین كه‌ له‌و دیوی كاره‌كانیانه‌وه‌ خۆیان مه‌ڵاسداوه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش به‌خێڕایی روو نه‌دات ئه‌وا به‌ڵایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌بێ له‌ كۆتایی چیرۆكه‌كه‌دا بێ.

سێهه‌م، كاره‌كته‌ره‌كان ده‌بێ كه‌سانێكی جێی په‌سه‌ند و به‌جێبن یاخود زیندووبن. ئه‌وان ده‌بێ نه‌ له‌چاكه‌خوازیدا فریشته‌ بن و نه‌ له‌شه‌ڕخوازیدا شه‌یتان بن، نابێ پێكهاته‌یێكی لێكدراوی مه‌حاڵ بن له‌نیشانه‌ دژ به‌یه‌كه‌كان. ئه‌گه‌ر هاتوو له‌ناو ئه‌زموونی خۆماندا تێبینی هه‌ر یه‌كێك له‌وان بكه‌ین یاخود نه‌كه‌ین، ده‌بێ ئێمه‌ هه‌ست به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌وان له‌ناو ئه‌زموونی نووسه‌ره‌وه‌ هاتوون و ده‌شێ له‌جێگه‌یه‌ك له‌ناو گوزه‌ری سروشتی رووداوه‌كاندا به‌ده‌ربكه‌ون.

ده‌رهه‌ق به‌پڕی و ته‌واوی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونیان، كاره‌كته‌ره‌كان له‌چیرۆكدا تا راده‌یه‌ك رێكن یاخود بازنه‌یین.

كاره‌كته‌رێكی رێك، له‌ هه‌ناوی خۆی دا هه‌ڵگری نیشانه‌یه‌ك یاخود دووان ده‌بێ، ده‌كرێ ته‌نیا له‌ رسته‌یه‌كدا كورتبكرێته‌وه‌. كاره‌كته‌ری بازنه‌یی، گه‌لێك ئاڵۆز و فره‌ دیوه‌، ده‌كرێ ئه‌و پێداویستی به‌ گوتارێك هه‌بێ بۆ شیكاركردنێكی ته‌واو.

هه‌ردوو جۆری ئه‌و دوو كاره‌كته‌ره‌ زیندووێتییه‌ك ده‌به‌خشن كه‌ چیرۆكی باش داخوازییان ده‌كات. كاره‌كته‌ری بازنه‌یی له‌سه‌ر بازنه‌یی بوونی خۆی ده‌ژی، به‌ڕێژه‌ی هه‌موو ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان كاریگه‌ری له‌ناو ژیاندا جێده‌هێڵن(هوك فین) پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی رۆمانی(هێلكبێری فین) له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ كه‌سێكی تاقانه‌یه‌، زۆر به‌قووڵی له‌ناو ئه‌ندێشه‌ی خوێنه‌ردا ده‌ژی. له‌كاتێكا نووسه‌ران و ره‌خنه‌گران گفتوگۆی ئه‌و گۆڕانكاری و بازدانه‌ مۆراڵییه‌ی ئه‌و ده‌كه‌ن.

كاره‌كته‌ری رێك، له‌ یه‌ك یاخود دوو جێگه‌وه‌ ده‌ستكاری ژیان ده‌كه‌ن، دوورنییه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی نووسه‌رێكی به‌توانا چ له‌كورته‌ باسێكی تایبه‌تیدا یان گوته‌یه‌ك، ئاماژه‌یه‌كدا ببێته‌ كه‌سێكی له‌یادنه‌كراو. كاره‌كته‌ری (ئیبنزر سكروج) پاڵه‌وانی چیرۆكی (سروودی جه‌ژنی له‌ دایكبوون) ی چارلز دیكه‌نز، بۆمان ده‌كرێ له‌ناو دوو وشه‌دا كورتی بكه‌ینه‌وه‌ و به‌ته‌واوی گوزارشتی لێ بكه‌ین (پیسكه‌یه‌كی دڵڕه‌ق) به‌ڵام ئه‌و گوزارشته‌ی كه‌ ده‌ڵێ (ها فێڵباز!) تاوه‌كو ئیستا له‌ ئه‌ندێشه‌ی هه‌ر خوێنه‌رێكی ئه‌و دنیایه‌ به‌رده‌وام ده‌زرنگێته‌وه‌.

داخوازی چیرۆكێكی چاك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر كاره‌كته‌رێك به‌پڕاوپڕی دارێژرابێت و رۆڵه‌كه‌ی له‌ناو چیرۆكدا به‌جۆرێكی وه‌ها ته‌واو رێكخرابێت كه‌ ره‌زامه‌ندی به‌ده‌ستبهێنێت. زۆرینه‌ی كورته‌ چیرۆكه‌كان زۆر به‌ ته‌نگه‌به‌ری جێگه‌ی زیاتر له‌كاره‌كته‌رێك یاخود دووكاره‌كته‌ری تیا ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌پڕاوپڕی پێگه‌یشتبن و ته‌واو به‌ به‌رهاتبن. كاره‌كته‌ره‌ لاوه‌كییه‌كان هه‌ر بۆ خۆیان وا داخوازی ده‌كه‌ن و پێویسته‌ كه‌ به‌رێكی بمێننه‌وه‌. ئه‌گه‌ر مه‌رامی سه‌ره‌كی له‌چیرۆك شتێكی دی بێ واوه‌تر له‌وه‌ی پێشانگه‌یه‌كی كاره‌كته‌ر بێ ئه‌وا هیچ یه‌كێك له‌كاره‌كته‌ره‌كان پێداویستی به‌وه‌ نییه‌ كه‌ به‌ پڕاوپڕی پێگه‌یشتووبن. هه‌رچۆنێك بێ چیرۆكی لاواز و خراپ، زۆرجار ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی تێدا به‌ پڕاوپڕی له‌ پێگه‌یه‌كدان نزیكخراونه‌ته‌وه‌ كه‌ زۆر به‌ ناته‌واوی رۆڵه‌كانیان ریكخراوه‌. سروشتی داخوازی و ئه‌و جووڵێنه‌رانه‌ی له‌ پشتی پاڵه‌وانه‌وه‌ن دوور نییه‌ زۆر به‌ ته‌مومژاویی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ن، كه‌ له‌به‌رانبه‌ر هه‌ر كرده‌یه‌كی نائاساییدا كه‌ ئه‌و ده‌یكات یان سروشتی ئاڵوگۆڕ پێ ده‌كات ره‌زامه‌ندیمان به‌ ده‌ستبهێنێ یاخود تووشی راچه‌نینمان بكات. له‌ كاتێكا دزێك له‌ناكاوێك ده‌گۆڕێ و ده‌بێت به‌ پیاوێكی چاك، ئه‌وا ئێمه‌ ده‌بێ زۆر به‌ روونی شتێكی ته‌واو ده‌رباره‌ی ئه‌و به‌شه‌ گرنگه‌ بزانین ئه‌گه‌ر ئه‌و گۆڕانگارییه‌ به‌ راستی جێی ره‌زامه‌ندی بێ. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، زۆر ئاسانتره‌ بۆ نووسه‌ر به‌كاره‌كته‌ركردن له‌ناو سێبه‌ردا به‌جێبهێڵێ و جێی هیوا بێ كه‌ ئه‌و لاوازییه‌ به‌سه‌ر خوێنه‌رێكی تێبینی نه‌كه‌ر و هه‌روه‌ها خوێنه‌رێكی ره‌خنه‌نه‌گریشدا تێپه‌ڕببێ.

جۆرێكی تایبه‌ت له‌كاره‌كته‌ر، كاره‌كته‌ری ئاساییه‌، كه‌سێكی ساده‌یه‌ له‌چیرۆكدا زۆر دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ و سروشتی زۆر به‌خێرایی ده‌ناسرێته‌وه‌: به‌ڕێوه‌به‌رێكی پۆلیسی بێده‌نگی سه‌رسه‌خت، پشكنه‌رێكی سه‌رنجراكێش كه‌ خو و ره‌وشتێكی سه‌یر و نامۆی هه‌یه‌، زانایێكی سه‌رشێت كه‌ هه‌ندێك تاقیكردنه‌وه‌ی شه‌یتانی به‌سه‌ر جه‌سته‌ی مرۆییه‌وه‌ ده‌كات، سیخوڕێكی نێونه‌ته‌وه‌یی جوان و رێكوپێك كه‌ له‌ ته‌مومژه‌وه‌ ئاڵاوه‌، پیاوێكی قۆشمه‌ی قسه‌خۆش به‌چاویلكه‌یه‌كی سه‌یره‌وه‌، پاڵه‌وانێكی سه‌ره‌ڕۆی ئازا، خانمێكی ناسك و شۆخ و شه‌نگی ساده‌، باوه‌ژنێكی دڵڕه‌ق. ئه‌و جۆره‌ كاره‌كته‌ره‌ سادانه‌ زۆرجار له‌چیرۆكی لاواز و خراپدا دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌لایه‌نی نووسه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ ئه‌ندێشه‌ و تێبینی كردنی لێ ناخوازێ و له‌لایه‌ن خوێنه‌ریشه‌وه‌ زۆر به‌خێرایی ده‌ناسرێنه‌وه‌. هه‌ر وه‌كو هه‌ندێك پارچه‌ی لێكراوه‌ كه‌ ده‌شێ بگۆڕێن و به‌ ماندووبوونێكی زۆر كه‌م له‌ چیرۆكێكه‌وه‌ بگوازرێنه‌وه‌ بۆ چیرۆكێكی دی . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، نووسه‌رێكی باش بۆی ده‌كرێ به‌شێكی كۆن و ساده‌ بهێنێ و به‌هۆی ده‌ستكاریكردنێكی خودی و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌سێتییه‌كی تازه‌ و له‌بیرنه‌كراو بخوڵقێنێ. كاره‌كته‌ری شارلۆك هۆلمزی نووسه‌ری ئینگلیز كۆنان دویه‌ل نموونه‌یه‌كی له‌به‌رچاوه‌، له‌ هه‌ندێك جێگا به‌شێوه‌یه‌كی نه‌ریتی دارێژراوه‌، به‌ڵام واوه‌تر له‌ نه‌ریت تیده‌په‌ڕێنێ و دوای ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌نیش له‌وه‌ی كونوقوژبنی سه‌ره‌ڕۆییه‌كانیمان له‌یاد ده‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌، كه‌چی له‌ ئه‌ندێشه‌ی ئێمه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ نووسه‌ر ده‌ستكارێكی تایبه‌تی خۆی له‌سه‌ر كاره‌كته‌ره‌كانی جێده‌هێڵێ، ئیدی كه‌متر سیمای رێكی و كلێشه‌سازی پێوه‌ دیارده‌بێ.

هه‌موو كاره‌كته‌ره‌ ئه‌ندێشاوییه‌كان به‌ نه‌گۆڕ یاخود پێگه‌یشتوو پۆلێن ده‌كرێن. كاره‌كته‌ری نه‌گۆڕ یاخود نه‌بزووت، هه‌ر هه‌مان ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌كۆتایی چیرۆكدا چۆن ده‌كه‌وێته‌ روو له‌سه‌ره‌تای چیرۆكه‌كه‌شدا هه‌روابووه‌. كاره‌كته‌ری پێگه‌یشتوو یاخود جووڵاو له‌هه‌ندێ سیما و رووی كه‌سێتی و روانینه‌وه‌ به‌ گۆڕانگارییه‌كی هه‌میشه‌ییدا تێده‌په‌ڕێ و گوزه‌ر ده‌كات. دوور نییه‌ ئه‌و گۆڕانگارییه‌ گه‌وره‌ بێت یان بچكۆله‌، دوور نییه‌ به‌ره‌و چاكی بێت یان خراپی، به‌ڵام گه‌لێك شتی گرنگ و بنچینه‌ییه‌: ئه‌وه‌ واوه‌تر له‌ گۆڕانكارییه‌كه‌ له‌ بارودۆخێك یاخود گۆڕانكارییه‌كی بچكۆله‌ له‌ روانین.

سه‌ندرێلا پاڵه‌وانێكی جووڵاو و پێگه‌یشتووه‌، ئه‌و له‌ كیژۆڵه‌یه‌كی به‌دبه‌ختی داماوه‌وه‌ به‌ره‌و شازاده‌یێك ده‌ڕوات. لای چیرۆكنووس ئه‌لیزابێز به‌ون، فردریكی منداڵ له‌ چیرۆكی (فرمێسك، فرمێسكه‌ رژاوه‌كان) پاڵه‌وانێكی جووڵاوه‌. له‌كۆتایی چیرۆكه‌كه‌دا له‌و گرفتی گریانه‌ تاوتاوه‌ی له‌سه‌ره‌تای چیرۆكه‌كه‌دا دووچاری هاتووه‌ قوتاری ده‌بێ و به‌ره‌و چاره‌سه‌ربوون ده‌ڕوات. كاره‌كته‌ری پۆڵ له‌چیرۆكی (مه‌سه‌له‌ی پۆڵ) لای چیرۆكنووس ویلا كاسه‌ر، پاڵه‌وانێكی جووڵاوه‌. پۆڵ له‌ژیانی وشك و دووباره‌ی خۆی هه‌ڵدێ و پاره‌یێك ده‌دزێ و به‌ره‌و نیویۆڕك ده‌ڕوات و له‌وێ ژیانێكی ئاسووده‌ تر ده‌ژی. ئه‌و دایكی له‌منداڵیدا مردووه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ باوكییه‌وه‌ وێرانه‌. كاتێكیش دزییه‌كه‌ی ئاشكرا ده‌بێ و باوكی داوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ماڵه‌وه‌ لێ ده‌كات، له‌گه‌ڵ كۆتایی چیرۆكه‌كه‌دا ئه‌ویش كۆتایی به‌ژیانی خۆی ده‌هێنیت.

ئه‌وه‌ روونه‌ كه‌ نابێت ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی زیاتر له‌ پاڵه‌وانێكی جووڵاو بكه‌ین له‌ نێو چیرۆكێكدا:
له‌چیرۆكێكدا به‌گشتی له‌ یه‌ك پاڵه‌وان بترازێت جێگه‌یێكی ئه‌وتۆنابێته‌وه‌، هیچ نه‌خشه‌یه‌كی بنچینه‌یی ده‌گمه‌ن له‌كورته‌ چیرۆكدا نییه‌ ئه‌وه‌ نیشان بدات گۆڕانكاری له‌ پاڵه‌واندا له‌ ده‌ره‌نجامی ئه‌و بارودۆخه‌ سه‌خته‌ی ژیانییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. كاتێك ئه‌وه‌ له‌چیرۆكی لێكدانه‌وه‌دا رووده‌دات، ئه‌و گۆڕانكارییه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ روو كه‌ ئاماژه‌یه‌كی پڕ له‌دڵنیاییه‌ بۆ مانای چیرۆكه‌كه‌. رۆشن و شیكردنه‌وه‌ی گۆڕانكاری ده‌بێته‌ باشترین رێگه‌یێك بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ینه‌ مانای چیرۆكه‌كه‌. له‌چیرۆكی هه‌ڵاتندا، گۆڕانكاری له‌پاڵه‌واندا نیشاندانێكی راگوزاری ساده‌یه‌ هه‌ر ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌یه‌ كۆتاییه‌كی پڕ له‌خۆشی بهێنێته‌ ده‌ره‌وه‌. گۆڕانكارییه‌كی له‌و جۆره‌ له‌ رووی پێویستبوونه‌وه‌ زۆر به‌كه‌می بڕواپێهێنه‌ر ده‌بێت.

گۆڕانكاری ده‌بێت سێ مه‌رج له‌خۆ بگرێت:
یه‌كه‌م، ده‌بێ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ له‌و ئه‌گه‌رانه‌وه‌ هه‌ڵقوڵابێ كه‌ له‌هه‌ناوی پاڵه‌وان دێنه‌ده‌رێ.
دووهه‌م، ده‌بێ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ به‌شێوازێكی شایسته‌ و په‌سه‌ند له‌و بارودۆخه‌وه‌ ببزوێ كه‌ پاڵه‌وان خۆی تیا ده‌دۆزێته‌وه‌.
سێهه‌م، ده‌بێ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ كاتێكی په‌سه‌ندی بۆ بره‌خسێ تا هه‌ر جێگۆركێیه‌ك له‌دووی خۆیه‌وه‌ بڕواپێهێنه‌ربێ.
گۆڕانكاری بنچینه‌یی له‌ناو كه‌سێتی ئینساندا زۆر به‌ده‌گمه‌ن به‌كتوپڕی روو ده‌دات.

نووسه‌ر لێكده‌ره‌وه‌، كه‌سێكی خراپ وا نیشان نادات كه‌ له‌كۆتایی چیرۆكدا له‌پڕێكدا ده‌گوڕێ و ده‌بێته‌ كه‌سێكی پیاوچاك، یان ئه‌و سه‌رخۆشانه‌ی هه‌ر له‌كاتی تێبینییه‌كی ساده‌دا كتوپڕ له‌سه‌ر گه‌ڵابه‌یه‌كه‌وه‌ خۆیان فڕێ ده‌ده‌نه‌ خۆراوه‌، به‌ڵكو ئه‌و بۆ هه‌ر گۆڕانگارییه‌كی بچكۆله‌ زۆر به‌ وریاییه‌وه‌ خۆ ئاماده‌كردنی بۆ ده‌سازێنێ. هه‌ر وه‌كو پێمان گوتراوه‌، ژیانی ئاده‌میزاد له‌و ده‌مه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، كه‌ خوداوه‌ند گیانی به‌ به‌ر چنگه‌ خۆڵێكا كردووه‌ و ئاده‌می خوڵقاندووه‌. ژیانی ئه‌ندێشه‌ییش له‌و ده‌مه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ نووسه‌ر گیان به‌ به‌ری پاڵه‌وانه‌كانیدا ده‌كات و بڕوامان به‌هه‌قیقه‌تی ئه‌وان پێده‌هێنێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا پڕاوپڕی نواندن و به‌كاره‌كته‌ركردن پێویست به‌وه‌ ناكات مه‌رامی ئه‌و بێت، پته‌ویی نواندن و كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌و له‌كاتی وه‌ستان و كه‌وتنیان دا تاقی ده‌كرێنه‌وه‌. خوێنه‌رانی چیرۆكێكی باش له‌جیهانێك ده‌ژین كرده‌ی بنچینه‌یی خوڵقاندن له‌ رێی موجیزه‌ی ئه‌ندێشه‌وه‌ دووباره‌ و دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌.
‹1› ئه‌و دوو گوزارشته‌ یاخود تێرمه‌ له‌كتێبی سیماكانی رۆمان دا، له‌لایه‌ن رۆماننوووس ئێدوارد مۆڕگان فۆرسته‌ره‌وه‌ هێنراونه‌ته‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌.

له‌م سه‌رچاوه‌یه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی :
Story and structure
By Lurrence Perrine
Southern Methodist university
Academic press Canada

 155 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*