سەرەکی » ئاراستە » ئەمریكای قووڵ و ئەمریكای دوای ترەمپ

ئەمریكای قووڵ و ئەمریكای دوای ترەمپ

نووسینی: رضوان السید*

و: تارا شێخ عوسمان 

بە درێژایی چەندین دەیە و بە دوو قۆناغ، نووسەرانی گۆڤارە سیاسیی و ستراتیژییەكان لە ئەوروپاو هیندو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست وازیان لە سیاسەتەكانی دەرەوەی ئەمریكا و كاریگەرییە وێرانكارییەكانی لەسەر جیهان هێنا، ماوەی دوو دەیەی دوای شەڕی سارد (-1970 1990) و دواتریش ئەو قۆناغەی بە قۆناغی هەژمونی ئەمریكا دادەنرا (1990-2007).

دوو قۆناغی جیاواز
ئەوانەی قۆناغی یەكەمیان ڕاڤەكرد کۆمۆنیستە كلاسیكیی و چەپە نوێیەكان بوون، بە تایبەتەیش چەپە نوێیەكان زیاتر، چونكە ئەوان بۆ سەردەمێكی نوێ دەیانڕوانی، سەردەمێكی نوێی چاكسازیی لە سیستمی نێودەوڵەتی دوای (هاوپەیمانی وارشۆ، هاوپەیمانی باكوری ئەتڵەسیی) كە بە (ناتۆ) ناسراوە.

لە قۆناغی دووەمیشدا ئەمجارە هەوڵەكان لە لایەن لیبرالییەكانەوە چڕكرایەوە لە ناویشیاندا ئەمریكییەكان و كەسانی تر بۆ ڕەخنەگرتن لە ستراتیژ و فاكتەكانی پاوانخوازیی ئەمریكا كە پێچەوانەی بانگەشەی سیستمی نوێی جیهان بوو كە جۆرج بووشی باوك لە ساڵی (1990)دا باسی كردبوو.

لیبڕاڵ و پارێزگارە نوێکان
لەماوەی نزیكەی ئەو چل ساڵە لە نێوان ئەو دوو قۆناغەدا، هەرگیز ستراتیژییە گەورە ئەمریكییەكان ئاوڕیان لە هیچی تر نەداوەتەوە، دوو شت یان دوو دیاردە نەبێت: سەركەوتنی گەورەی ئەمریكا لە جەنگی سارد و ئاكامەكانی، كە وەك نیشاندەدرێت سەركەوتنی ئازادیی و دیموكراسیی بووە لە جیهاندا، لەسەر ئەم بنەمایەش تێزەكانی فۆكایاما و هنتنگتون و بنیامین باربەر خرانەڕوو سەبارەت بە كۆتایی مێژوو و پێكدادانی شارستانییەتەكان و بە جیهانییبوون و توندڕەوی.

دیاردەی دووەمیش، سەرهەڵدانی دەستەبژێرێكی فیكریی و سیاسیی ئەمریكییە، ناودارەكانیان بە پارێزگارانی نوێ ناسران، كە گاڵتەیان بەو مەیلە گۆشەگیرییە كۆنەی ئەمریكا دێت(كە وەك تەوژمێك لە نێوان حیزبەكانی كۆماریی و دیموكراتییەكان)دا مابووەوە، ئەوان داوا دەكەن دەستوەردان لە جیهاندا بە هێزتر بكرێت بۆ بڵاوكردنەوەی بەهاكانی ئازادیی و دیموكراسیی تەنانەت گەر پێویست بە بەكارهێنانی هێزیش بكات، ئەو دەستەبژێرە بەشێك لە ئۆباڵی جەنگی عێراقیشیان لە ئەستۆیە.

زۆركەس دیاردەی پارێزگارانی نوێیان بە دیاردەیەكی زوو تێپەڕ دادەنا، كە پێكهاتبوون لە كۆمەڵێك لە بیرۆكراتە یاخیبووە بە بنەچە چەپەكان، ڕادیكالیی بوونەكەشیان لەوەوە هاتبوو كە لە ئەنجامی شكست لە ئەفغانستان و عیراق تێكشكان.

پۆپۆلیزم
ئاناتول لیڤن(A. Lieven)و هارتز(Hartz)ومایكل ساندل(M. Sandel) پێمان ڕادەگەیەنن، لەم دوو دەیەیەی دوایدا كۆمەڵگەی ئەمریكیی بە قووڵیی دابەش بووە لە نێوان پۆپۆلیستی بەهێزی ناوخۆیی لە باشووری ئەمریكا كە باس لە تاكگەرایی و شاری ئینجیلیی دەكات، ئەوی دیكەشیان كە ئاینی مەدەنی گشتیی یان ئیمپراتۆریی هەیە كە لە كاتی جەنگی ناوخۆی ئەمریكا و دواتردا لەو وڵاتە باویی هات. بیرۆكەیەكی باوی تریش هەیە، ناوەڕۆكەكەی ئەوەیە كە سیاسەتی ئەمریكا هەمووی ناوخۆییە و خەمی ئەوەیانە كێ دەسەڵاتی هەیە لە ناوخۆدا (ئەلكسیس دی توكفیل …. دیموكراسیی لە ئەمریكا… 1830).

ئەوەی ناتوانێت لە هەڵبژاردنە ئاست و ئاڕاستە جۆربەجۆرەكان دەسەڵات بەدەست بهێنێت، ئەوا كەم تازۆر پاشەكشە دەكات، ئەو پاشەكشەیەش ڕادیكالی بوون و پۆپۆلیزمی پەرەسەندوو دروست دەكات.

لە كاتێكدا باكوورییەكان خەریكبوون لە شەڕی ناوخۆدا سەركەوتنیان بە دەست دەهێنا هەردوو لایەنەكەش سپی پێست بوون لە (WASP)بوون، دوای (100) ساڵ و زیاتریش دووڕەگەکان بوونە نیوەی گەلی ئەمریكیی.

هێشتا بیرۆكراتیەتی دامەزراوە فیدرالییەكان قۆرخە بۆ هەردوو حزبەكە، بەڵام هەردوو دیاردەی (ریگن و ترەمپ) ڕەنگە حزبێك یان زیاتر لە دەرەوەی كۆمارییەكان بەرهەم بهێنێت، هەروەها ڕادیكالیی ڕەشپێستەكان و لاتینییەكانیش، رەنگە زیاتر لە حزبێك لە دەرەوەی دیموكراتەكان بەرهەمبهێنێت.

بەم شێوەیەش دەبێت سەیری (ئۆباما) بكرێت بەو پێیەی ئەویش دیاردەیەك بوو، ئەمە لە كاتێكدایە تائێستا سەركردەیەكی كاریزمای گەورە لەنێو لاتینییەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا دەرنەكەوتووە كە لە دەیەكانی داهاتوودا ئەوانیش دەبنە زۆرینە.

ترەمپ
بۆچی پۆپۆلیستی ترەمپی تەقییەوە و ئەڵبەتە بە دیاریكراوی لە سەردەمی ترەمپدا باشووری ئەمریكای تێپەڕاند؟ چونكە توێژێكی زۆری سپی پێست كە ئاستێكی خوێندەواری مامناوەندییان هەیە، لە قەراغی شارەكان و گوندەكان دەژین و هەستیان كردووە ڕۆڵیان بچوككراوەتەوە لە بواری گشتیی و هەلی كار و كاریگەریی لە سیاسەتەكانی ناوخۆدا سەبارەت بە پرسگەلێك، هاوكات گوشاری دووڕەگە زۆربووەكان باڵاتر بووە لە پێناو بەهرە وەرگرتن لەو مافانەیان كە هاوڵاتیبوونیان بۆیان دەستەبەر دەكات.

لەبەرئەوەی دووڕەگەکان باشتر ڕیكخراون و خوێندەوارتر بوون، بۆیە ئۆبامای زۆر گونجاو لەگەڵ ئەدەبیات و دامەزراوە و كۆمەڵەی دەوڵەت و ئاینی مەدەنی گشتییان سەرخست، بەڵام سپی پێستە پەراوێزخراوەكان، زۆر ترسان لە دیاردەی ئۆبامای ڕەش، لەگەڵ ئەوەی خاوەن كەسایەتییەكی مەدەنی و دەستەبژێری و سەرنجڕاكێش بوو، لەبەرئەوە دەتوانرێت بوترێت ئەو سپی پێستانە لەگەڵ ترەمپدا بەشداریی (The Crowd) یان كرد بۆ بەرهەمهێنانی كەسێتییەك كە وایانزانی نوێنەرایتیان دەكات.

هەموو ماوەیەك كەسێكی كاریزمای سپی پێست دەردەكەوێت و ئێمە لە دەرەوە و لە ڕێگەی دوژمنایەتی کۆمۆنیزم و كۆچ و سەركەوتن بۆ ئیسرائیل و قسە لە دژی ئەوروپییە تەمەڵەكانی پشتبەستوو بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەیناسین، لەوانەش (گۆلدۆوتەر و جاكسۆن و مەكارتی)، بەڵام ئەوانە سەرەتا لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەكان و ویلایەتەكان سەركەوتن بەدەست دێنن، هیچ باسی پرسە گەورەكان ناكەن تا ئەو كاتەی بیر لەوە دەكەنەوە خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كاندید بكەن.

تەنانت ریگنیش ڕۆڵی هەبوو لە كاروباری ناوخۆیی، بەڵام ترەمپ هیچ ئەزمونێكی نەبوو لە بواری گشتییدا، بەڵام وەك دەڵێن بە(پیاوەتیكردن) بەسەر دامەزراوەكان و یاسا بەناوبانگ بوو، بەو پێیەی گەورە بازرگانێكی سەركەوتوو بوو، هەمیشە زۆر بەرەو میدیاكان دەچوو، پەرواێزخراوەكان تەنها وەك پێشێلكاری كۆتوبەندە یاساییەكان نەیاندەبینی، بەڵكو وەك یاخییەك لەبەرامبەر هەردوو حزبی كۆماری و دیموكراتی و هەموو بیرۆكراتەكان و هەموو ئەوانەش دەیانبینی كە خۆی بەردەوام پێی دەوتن فەلەسەفە لێدەر و دوو ڕووەكان.

لە ڕاستییدا دەستە بژێری حزبی كۆماریی بەرەنگارییان كرد، بەڵام جەماوەری حزبی پارێزگاران بە شێوەیەكی گشتیی ئەو دەستەبژێرەیان ناچار كرد كە كاندیدی بكەن، كاتێكیش بە زۆرینەیەكی كەم سەركەوت، گومانەكانیان ڕاست دەرچوو، ئیدی یاسا و نەریتەكانی پشتگوێ خست و وەك (جۆن واین)ی گاوان و (ریگن)ی ئەكتەر ڕەفتاری كرد، ئەمەش نەك هەر لەسەر ئاستی ناوخۆ، بەڵكو لەگەڵ سەركردەكانی جیهانیش.

بە یارمەتی دەوڵەت و دامەزراوەكانی خۆی بەهێزكرد و شكۆی دەوڵەت و سەرۆكایەتی بەكارهێنا بۆ لێدانی دامەزراوەكان. سەدان پۆستی بەرزی بەخشییە ئەوانەی خەڵكە گشتییە لایەنگرەكانی خۆشیاندەویستن، زۆربەی ئەوانە توانا و لێهاتوویان نەبوو. ئەمەش لە ماوەی چوار ساڵی سەرۆكایەتیدا سەلمێندرا كە ترەمپ پیاوی دەوڵەتداری نەبووە وەك ئەوەی دەستەبژێری ئەمریكیی و ئەوروپی چاوەروانیان دەكرد، بەڵكو پیاوی جەماوەر و كەسانی ئاسایی بوو. ئەو لە تۆمەتباركردن بە ڕەگەزپەرستیی و گەندەڵی سڵی نەدەكردەوە و زۆر گرنگیی بە ئایدۆلۆژیا و دۆگمای بێگەردیی و چاو تێریی نەدەدا.

رەگەزپەرستی
چینە ناوەندەكان(بێ دیاریكردنێكی ورد لە ڕووی ئابوورییەوە)بوون نمونەیەك یان وێنەیەكی ئەمریكایان دروستكرد، شتێكی تریش ئەوەیە ئەوان ئەو وێنەیەیان گرێداوەتەوە بە بنەچەی گەشەكردنی ئەو كۆمەڵگەی كۆچبەریی ئاینی و فیكرییەوە. ڕەشپێست و لاتینیەكان هەمیشە جەختیان لەوە كردووەتەوە كە باوەڕیان بەو بەهایانە هەیە و دەیانەوێت بەشداری لەو مافانەدا بكەن كە مەدەنی بوونی شارستانییەتی سەركەوتوو دەیخوازێت.

كاتێكیش ئەو پرسی مافانە ئیدی پێشدەكەوت و سەردەكەوێت،– وەك ساندال لە ستەمی ماف- دا دەڵێت» دەستەبژێرە پارێزگارەكان بە پێویستی خۆ ئامادەكردن بۆ بەدەستهێنانی ماف ڕووبەڕویان بوونەوە و هێشتاش خەباتەكە بە توندترین شێوە بەردەوامە، چونكە یاساكان لە چوارچێوەیەكدا دادپەروەرانەیە، لە دامەزراوەكاندا هەڵسوكەوتەكان بەو جۆرە نیین. پۆپۆلیستی سپی پێستی نوێ وای دەبینێت كە وڵاتی بەرفراوان جێگەی ئەوانی دی جیاوازی تێدا نابێتەوە گەر مافی خۆیان بێت یان نا.ڕێكاریی درێژ لە ئەمریكادا ناچار بە بێدەنگییەكی كاتی دەكرێت، بەڵام خەم و نیگەرانیی فیتنە بە وێنە و بە ڕاستیی لە بەرچاو ون نابێت.

گرنگە بۆ ئێمە و هەموو جیهانیش كە پێشبینی خراپ نەكەین و دڵخۆش نەبین بەوە، چونكە ئەمریكییەكان سیستمی ژیانیان لە جیهاندا داناوە، لەوانەش بەهاكانی ژیان، كەواتە جیهان بەرەو چ ئاراستەیەك دەڕوات؟، لەگەڵ ئەمریكا نەك دوای ئەمریكا.

سەرچاوە:
www.eremnews.com

*نووسەر و ئەكادیمی و سیاسی لوبنانی و مامۆستای زانستە ئیسلامییەكان لە زانكۆی لوبنانی.

 

ریگن

 

جۆرج بوش

 

باراک ئۆباما

 

دۆناڵد ترەمپ

 

 201 جار بینراوە